PAUNANG SALITA
ni Gregorio V. Bituin Jr.
Taon 1995 iyon nang mula sa isang imbitasyon ay nakadaupang palad ko ang grupong Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan (Kamalaysayan) na noon ay Kampanya Para sa Kamalayan sa Kasaysayan.
Enero 5, 1995, kaarawan ng isang kasama sa youth sector, si Juday, nang dumating si Roy Cabonegro sa tanggapan ng National Federation of Student Councils (NFSC) sa Dapitan. Sa mga inimbitahan niya roon ay ako lang ang nagkainteres. Imbitasyon iyon sa pulong ng Environmental Advocacy Students Collective (EASC) kung saan nahalal ako sa pamunuan sa kalaunan. Mula roon, naimbitahan na ako sa Kamayan para sa Kalikasan Forum sa Kamayan Restaurant sa Edsa at buwan-buwan nang dumadalo roon.
Doon ko nakilala si Ed Aurelio "Ding" C. Reyes na siyang pasimuno ng Kamalaysayan. Doon na rin nagsimula ang interes ko sa gawain at isyung pangkasaysayan. Isang magaling na guro at historyador si Sir Ding. Sa katunayan ay nakapaglathala na siya ng iba't ibang aklat pangkasaysayan, tulad ng nobelang Hulagpos!, nobelang Tasyo!, mahabang tulang Daloy: Talambuhay ng Taga-Ilog, ang Kamalaysayan: The Sense of History Imperative for Filipinos, Press freedom the people's right, at Demands of Dignity.
Panahon iyon ng aking paghahanap marahil kung saan ako pupwesto sa buhay na ito. Nasa kolehiyo pa ako noon at kumukuha ng kursong BS Math, subalit nahilig sa kasaysayan at pagsusulat. Naging features and literary editor din ako ng dalawang taon sa campus paper ng aming pamantasan.
Sa tulong ng Kamalaysayan ay nalathala ang una kong aklat, ang Macario Sakay, Bayani, na inilunsad sa UP Manila noong Setyembre 13, 2007, kasabay ng ika-100 anibersaryo ng pagbitay kina Macario Sakay at Lucio De Vega. Hanggang tuluy-tuloy na akong makagawa ng mga aklat pangkasaysayan.
Ikalawa kong aklat ang Ka Popoy: Working Class Hero, na inilunsad sa UP Bahay ng Alumni, Pebrero 6, 2009, kung saan napaslang si Filemon "Popoy" Lagman. Ikatlo'y ang talambuhay at salin ko ng mga akda ni Comandante Ernesto “Che” Guevara, isang rebolusyonaryong taga-Argentina na tumulong sa tagumpay ng rebolusyong Cubano, kasama ng dakilang Fidel Castro, noong 1959. Ikaapat ang Liwanag at Dilim ni Gat Emilio Jacinto, ang magiting na bayaning Katipunerong kilala rin sa taguring Pingkian at Dimas Ilaw. Ikalima ang Bonifacio 150 na inilunsad noong Nobyembre 30, 2013, kasabay ng ika-150 kaarawan ng bayani at Supremong si Gat Andres Bonifacio. Ikaanim ang Lean Alejandro, na nilathala kasabay ng ika-30 anibersaryo ng pagpaslang kay Lean, noong Hulyo 2017. Ikapito ang 12-pahinang pamphlet ukol kay Gregoria “Oriang” de Jesus, Marso 2018. Ang Tinig ng Dukha ni Ka Pedring Fadrigon ang pangwalo, na nalathala noong Oktubre 2020. Pangsiyam itong munting libretong Mga Nilay at Akda sa Pagsilang ng Bansa (Birth of the Nation) ngayong Agosto 2026.
Nakabinbin pa ang planong pagsasalibro ng Talambuhay at mga sulatin ni Crisanto Evangelista; ang Talambuhay ni Teodoro Asedillo na ang anak niyang si Nanay Rosa ay minsan ko nang nakadaupang palad sa Laguna; ang Talambuhay ni Heneral Luciano San Miguel; at ang Talambuhay ni Heneral Licerio Geronimo, na ang apo ay minsan ko nang nakadaupang palad sa San Mateo, Rizal.
Malimit banggitin noon ni Sir Ed Aurelio Reyes ang hinggil sa 'Birth of the Nation' subalit nang sinasaliksik ko na ang kanyang mga blog ay hindi ko makita, o marahil ay nalalampasan ko iyon nang di ko alam. Namatay siya noong 2015.
Kaya mula roon ay nagsaliksik na ako sa iba pang historyador kung ano ba at kailan ba ang masasabing "opisyal" na petsa ng pagkakatatag ng bansa. Mula sa mga saliksik, samutsaring akda, tulad ng mga sanaysay, maikling kwento at tula, ang aking isinulat at tinipon. Kaya nga masasabi kong ang mga naritong akda ay mula sa mahabang panahon ng pananaliksik at paghahanap, paglalakbay at pagbabasa ng mga aklat, pagtunganga sa alapaap at kisame, pagninilay at pagkatha.
Kaya inilathala ko rito ang mga yugto-yugto o natapos kong maikling kwento at sanaysay hinggil sa aking mga nasaliksik. Marami akong aklat na sinangguni. Subalit ang saliksik nina Dra. Milagros Guerrero, Emmanuel Encarnacion at Ramon Villegas ang nagpatimo sa akin kung kailan ba ang Birth of the Nation, bagamat hindi nila direktang sinabi na iyon ang Birth of the Nation.
Ang isa sa nagbanggit ng "birth of the nation" ay nabasa ko sa Kahimyang fb page, sa paksang Abril 12, 1895 na Unang Sigaw sa Pamitinan. Ayon sa Kahimyang, "The event on April 12, 1895, at Pamitinan Cave in Montalban is often cited by historians as the "First Cry" or the true first declaration of Philippine independence, predating the more famous Cry of Pugad Lawin by over a year. While the 1898 declaration in Kawit is the official national holiday, the Pamitinan incident represents the raw, revolutionary birth of the Filipino nation as conceived by the Katipunan."
Para sa akin, eksakto iyon, subalit walo lamang silang Katipunerong kumakatawan sa buong bansa sa deklarasyong iyon. Gayunman, mas pinapaboran ko ang isinulat nina Guerrero, Encarnacion at Villegas, na sa sama-samang pagpunit ng sedula ng mga Katipunero, kasama ang taumbayan, bilang hudyat ng himagsikan, ang Katipunan ay naging ganap nang rebolusyonaryong pamahalaan. Ibig sabihin, nabuo na ang bansa. Aking sinipi rito ang kanilang isinulat: "On 24 August 1896, Andres Bonifacio convened tha Kataastaasang Kapulungan or National Assembly of the Katipunan in Melchora Aquino’s barn in barrio Banlat, then part of Kalookan. Assembled were the members of the Kataastaasang Kapulungan (Supreme Council), as well as the pangulo (heads) of the sangunian (supra-municipal) and balangay (chapter) units. There they made three major decisions. First, they declared a nationwide armed revolution to win freedom from Spain. Second, they established a national government. And third, they elected officials who would lead the nation and the army."
Sa dokumentong iyon ay nasusulat din ang mga sumusunod:
A nation is born
The Spanish historian Manuel Sastron describes the revolution as a “rebellion of the Tagalogs against Spanish domination;” he also refers to the Tagalog rebels.” But it is clear that the 1896 revolution was a national endeavor.
Written and published in 1896, the Katipunan’s Cartilla defined its major objectives:
Ang kabagayan pinaguusig ng katipunang ito ay lubos at dakila at mahalaga; papagisahin ang loob at kapisan ang lahat ng tagalog. *Sa pamamagitan ng isang mahigpit na panunumpa, upang sa pagkakaisang ito’y magkalakas na iwasak ang masinsing tabing na nakakabulag sa kaisipan at matuklasan ang tunay na landas ng Katuiran at Kaliwanagan.
*Sa salitang tagalog katutura’y ang lahat nang tumubo sa Sangkapuluang ito; sa makatuid, bisaya man, iloko man, kapangpangan man, etc., ay tagalog din.
Gayunpaman, pauna pa lang ito. Hindi pa tapos ang mga saliksik hangga't hindi nagkakasundo ang mga historyador at naisabatas ito. Baka hindi pa ito ang Birth of the Nation kung pagdedebatehan pa ito ng mga historyador. Ang mahalaga, hindi maiwan o makalimutan ang isyung ito sa kasaysayan ng pagbubuo ng bansa. Dapat masagot talaga ito at maisabatas kung kinakailangan. Panimula pa lamang ang libretong ito upang buksan ang usapin ng Pagkakabuo ng Bansa. Ika nga, kung may deklarasyon ng paglaya ng bansa noong ika-12 ng Hunyo 1898, ito’y dahil may nabuong bansa. Kung kailan talaga ito’y mahalagang ating mapag-usapan, gunitain at ipagdiwang. Maraming salamat.
PAHABOL:
Lahat halos ng nariritong maikling kwento, sanaysay, tula at saliksik ay unang nalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), kung saan ang inyong abang lingkod ang nahalal na sekretaryo heneral sa ikalimang pambansang kongreso nito noong Setyembre 16, 2018. Wala na kasi ang mga dati kong sinusulatang pahayagang Obrero ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP), ang publikasyong Maypagasa ng Sanlakas, at ang magasing Ang Masa ng Partido Lakas ng Masa (PLM). Kaya maraming salamat sa KPML at sa Taliba ng Maralita!
Sa pagkatha ng mga maikling kwento, mas naging prinsipyo ko nang ang taumbayan dapat ang bida, at walang Superman, Batman, Spiderman, Catwoman, Wonder Woman, o Darna. At wala ring Captain America, Captain Philippines, o Captain Barbell na may kapangyarihan dahil pawang gawa-gawa lang o pantasya ang mga iyon.
Taumbayan ang bida. Sambayanan ang bida. Uring manggagawa ang bida. Siyang tunay, ang pagiging bida ng taumbayan ay nakita ko sa Unang Pag-aalsang Edsa kung saan kasama ko ang aking ama. Walang bida kundi ang sambayanang sa sama-samang pagkilos ay napatalsik nila ang diktador. Kaya ipinapakita ko sa mga kathang mababasa ninyo rito, taumbayan lagi ang bida, mga taong di kilala subalit malaki ang inambag sa lipunan: manggagawa, maralita, kababaihan, magsasaka, OFW, at iba pang aping saray ng lipunan, lalo na ang tinatawag na sagigilid o nasa laylayan. Tanging sa sama-sama o kolektibong pagkilos lang makakamit ang tagumpay. Ika nga sa isang awit, "wala tayong maaasahang Bathala o Manunubos, pagkat ang ating kaligtasan ay nasa ating pagkilos".
Tulad din ng pagkakabuo ng bansa noong punitin ng mga Katipunero ang kanilang mga sedula at ang Katipunan ay matransporma na bilang rebolusyonaryong pamahalaan, walang iisang bida kundi ang taumbayan. Nagkataon lang na kinikilala natin si Gat Andres Bonifacio dahil sa kanyang pamumuno. Subalit kung wala ang taumbayan at ang mga kasapi ng Katipunan, marahil wala rin siya.
Sinulat sa Sampaloc, Maynila.
Agosto 15, 2026
