2026: IKA-120 ANIBERSARYO NG KAMATAYAN NG TATLONG PROPAGANDISTA
Maikling sanaysay at saliksik ni Gregorio V. Bituin Jr.
Tatlong bayaning Pilipino at magkakasama sa Kilusang Propagandista ang namatay noong 1896. Kaya ngayong 2016, gugunitain natin ang kanilang ika-120 anibersaryo ng kamatayan.
Ang tatlong bayaning propagandista ay sina Gat Graciano Lopez Jaena (Disyembre 18, 1856 - Enero 20, 1896), Gat Marcelo H. Del Pilar (Agosto 30, 1850 - Hulyo 4, 1896), at Gat Jose Rizal (Hunyo 19, 1861 - Disyembre 30, 1896). Ang naunang dalawa ay namatay sa sakit na tuberculosis sa Barcelona sa Espanya. Si Rizal naman ay umuwi ng bansa noong 1892, ipinatapon sa Dapitan, at pinatay sa pamamagitan ng firing squad sa Bagumbayan sa Maynila.
Sila ang mga nanguna sa Kilusang Propaganda sa Europa, partikular sa bansang Espanya. Bagamat may ilan pang propagandista na hindi gaanong sikat kumpara sa kanila, sa kasaysayan ng bansa, tulad ni Mariano Ponce.
Kaiba ang Kilusang Propaganda sa Katipunan, na naghangad ng ganap na kalayaan ng Pilipinas mula sa Espanya. Sa halip, hinangad ng Kilusang Propaganda na ang Pilipinas ay maging pormal na lalawigan ng Espanya. Ang Katipunan ay lumitaw bilang tugon sa pagkabigo ng Kilusang Propaganda na nakabase sa Espanya na makamit ang mga layunin nito.
Ang mga pangunahing layunin ng kilusan ay ang paghingi ng mga reporma sa Pilipinas, tulad ng pagkakapantay-pantay sa pagitan ng mga Pilipino at Kastila, representasyon sa Spanish Cortes (parlyamento), at pagtanggal sa mga prayleng Espanyol. Ipinahayag nila ang kanilang mga ideya sa pamamagitan ng mga magasin, pahayagan, tula, at mga polyeto, lalo na ang La Solidaridad.
Namatay si Graciano López Jaena dahil sa tuberkulosis (TB) noong Enero 20, 1896, sa Barcelona, Espanya, sa edad na 39, pumanaw na nagdaralita at hindi na umano naibalik sa Pilipinas ang kanyang mga labi.
Namatay naman si Marcelo H. del Pilar dahil sa tuberkulosis (TB) sa Barcelona, Espanya, noong Hulyo 4, 1896, habang nagtatrabaho bilang patnugot ng La Solidaridad, binawian ng buhay dahil sa sakit na nagpahina sa kanya sa kabila ng kanyang mga pagsisikap para sa mga reporma sa Pilipinas, at namatay nang walang pera malayo sa kanyang tahanan.
Si José Rizal, ang pambansang bayani ng Pilipinas, ay pinatay ng mga awtoridad ng kolonyal na Espanyol sa pamamagitan ng firing squad noong Disyembre 30, 1896, sa Bagumbayan (ngayon ay Rizal Park) sa Maynila, dahil sa akusasyon ng rebelyon sa kabila ng pagtataguyod ng mapayapang mga reporma, at ang kanyang pagkamartir ang nagbigay-inspirasyon sa Rebolusyong Pilipino at ginawa siyang isang pangmatagalang simbolo ng kalayaan.
Ngayong 2026, sa ika-120 anibersaryo ng kanilang kamatayan, bigyan natin sila ng pagpupugay. Bagamat mas pinatatampok natin ang pakikibaka ng Katipunan na pinangunahan nina Gat Andres Bonifacio at Gat Emilio Jacinto, gunitain din natin ang mga sakripisyo ng mga nanguna sa Kilusang Propaganda.
* Ilang sanggunian:
aklat na A Question of Heroes (2021 Edition) ni Nick Joaquin
