Emilio Jacinto - tula ni Julian Cruz Balmaceda

EMILIO JACINTO

Sagisag: - "Noli Me Tangere"

Dakilang Bayani:

Ipaumanhin mo kung ako'y humanga't

pakapurihin ko

ang mga gawa mong kadakidakila,

pagkat kung tunay mang ang balat ng lupa

ay tirahan lamang ng mga hiwaga;

nguni't ang diwa mo

nang ikaw'y buhay pa'y nagpapaniwala

na ikaw ay sadyang

sugong itinangi yata ni Bathala,

kung may Bathala ngang Diyos ng Tadhana,

upang tubusin mo ang bayang kawawa.

At marahil ako'y

kasingpanalig din ng kahima't sino

na sa biglang tingi'y

hindi mapag-asa sa gawa ng Tao;

aking tinawanan sina Bonifacio't

inumisan ko rin sina Agunaldo,

datapwa't nang ikaw

ay aking makita na kahalobilo

sa "Anak ng Bayang"

nagbangon sa gitna upang managano

ng Lakas sa Lakas... ay nagunita kong

dapat ngang humanga ako sa gawa mo.

Na kung ikaw't sino?

Ako sa sarili'y parang alinlangang

wari'y nagtatanong,

wari'y nagbubuklat ng aklat ng buhay

wari'y binabakas ang pinagdaanan

ng kabuhayan mo ng hinggil sa bayan,

datapwa't nang aking

mapag-aralan na ang hulo't luwasan

ng mga gawa mo'y

naniwala ako't aking naalaman,

na ako man pala'y may malaking utang

sa mga gawa mong katangitangian.

Bihibihira nga

at iilan lamang sa silong ng Langit

ang makababalak

ng gaya ng iyong mga nangaisip;

isang bayang tiklop ang tuhod at bisig

sa harap ng isang Haring Mapanglupig

ay napamulat mo

at sila'y naakay upang maitirik

ang bagong watawat

na ang nilalama'y bagong panaginip,

bagong munakalang panglunas sa sakit,

bagong pagkukurong panglimas sa ganid.

Gaya ng marami

ikaw ay namulat sa dampang tahanan,

at kung ang isip mo'y

hasa man sa aklat ng katalinuhan,

hindi mo kilala ang kislap ng yaman,

at di ka palagi sa pasasang dulang,

gahol ka sa lahat

sa aliw ng puso't ligaya ng buhay,

taguri ng diwa'y

bulong ng pangarap sa batang isipan;

ngunit nang dinggin mo ang tawag ng baya'y

niwalang saysay mo ang lahat ng bagay.

At nang makita mong 

ang sikat ng araw sa irog mong lupa'y

malamlam na waring 

hingalo ng tinghoy sa bahay-timawa,

ay di mo natiis at iyong nawikang

- Kung tunay na tayo'y likha ni Bathala

kailangang tayo'y

kanyang bahaginan ng patak ng awa

tayo ay tao rin,

at sapagka't tao'y dapat maunawang

may karapatan ding tayo ay lumaya

at makapagtirik ng ating bandila.

Angat ang noo mong

lumuwal sa parang ng pakikihamok

pinag-aralan mong

pumatay ng kapwa nang laban sa loob,

sapagka't tanto mong ang bayang Tagalog

ay lubhang dagi na sa buhay-busabos.

Ang napakahabang

pagpapakahirap ay di na pagsubok,

kundi talaga nang

pagpapakaimbi't pag-aasal-hayop,

kaya makakalag ang higpit ng gapos,

kung Lakas sa Lakas ang nagpapasabog.

Nagdamit-intsik kang

pagkahiraphirap upang ibalita

kay Gat Jose Rizal

ang dakilang mithi nitong iyong Lupa,

na kung mangyayari'y minsanang lumaya

sa kamay ng Haring nagpapakasiba.

Dakilang Bayani

ng katutuhanan, ako'y naniwala

na napakatangi

ang pag-iisip mo, diwa't munakala,

sa kapwa ko tao'y talagang bihira

ang sa ginawa mo'y hindi pa hahanga.

Mulang Balintawak

hanggang Pasong Tamo'y ang ngalan mo lamang

ang mistulang naging

parang pulot-gata sa bibig ng bayan,

paano'y sadya kang diwang tagaakay,

ulong tagaisip, tukod na pangsuhay.

Lahat ng gawain

kung ikatatamo ng kaligayaha'y

nasasaklawan mo

at may panahon kang sa madla'y panglaan.

Talagang ang bawa't pagbabagong buhay

ay mga gawa mo yaong kailangan.

- Kung si Bonifacio

ang diwang nagbunsod sa dakilang nais

ngunit ikaw naman

ang talino't siglang nag-akay sa bisig

ng bayang busabos ng mga limatik...

Sulo kang tumanglaw sa malabong isip,

araw kong sumikat

sa wastong panahon sa bayang may sakit.

Pagkat ang utak mo'y

parang isang aklat na mapanaginip

tambuling ang sigaw'y abot hanggang langit,

banganan ng lunas, kaban ng pagibig.

At ikaw'y di lamang

bayani ng bisig at ng katapangan

hindi lamang gulok

ang iyong napitang gawing kasangkapan

upang makayari ng Malayang Bayan

at makapagtayo ng Sariling Bahay;

ikaw'y bayani ring

higit sa marami't hirang sa hinirang,

Guro sa kudyapi,

Nuno sa panulat, Apo sa isipan,

sapagka't sa iyong mga tula't aral

ay lalo kang naging katangitangian.

Ang - A LA PATRIA - mo

matapos na aking mapagkurukuro'y

kinilala kitang

sa ngalang tulaa'y dapat maging Guro

pagkat tutuhanang ang luwasa't hulo

ng tula mong yaon ay tibok ng puso't

pitlag ng damdamin

ng bayang aliping laon nang siphayo

at ayaw tulutang

sa pagkaalipi'y sandaling mahango,

tulang kinalamnan ng iyong pangakong:

"patay ka na muna bago ka sumuko".

Sa wikang sarili

na iyong minana sa Inang naghirap

ay doon lalo kong

tinakhan ang iyong Dakilang Panulat,

sapagka't kung ikaw'y hindi ko namalas

na kagaya ko ring taong sawing palad,

ipalalagay kong

malikmata lamang ang iyong pagsikat

at ang mga aral

na tanging ikaw lang ang nakasusulat.

ay sasabihin kong di sibol sa utak

ng sino mang tao sa Sangmaliwanag.

Kung tunay ang sabi

na may isang Diyos na lubhang dakila,

ay sasabihin kong

ang mga aral mo ay aral-Bathala,

sapagka't ang lahat at bawat talata'y

isang mundong batbat ng banal na nasa,

isang daigdigang

ang pinakalangit ay aral na pawa,

isang halamanang

ang lahat ng bunga, hinog man o mura,

ay kanin mo'y parang sinukat ng dila

at balat ma'y di mo iiwan sa lupa.

Walang kabanatang

di ang bawat bigkas ay may kanyang aral,

kung baga sa kanin:

walang isang mumong sukat na masayang,

hamog ng Disyembreng sa lantang halama'y

nagpapasariwa't nagbibigay-buhay,

bulong ng hiwagang

ang ibig sabihin - Dapat mong malamang

kung ikaw ay tao'y

narito ang iyong mga katungkulan,

sapagka't tao ka'y mayroon kang bayang

dapat mong tubusin sa kabusabusan...

"Ningning at Liwanag"

isang kasulatang ang ibig sabihi'y

- Di dapat masilaw

ang tao sa dikit ng makita natin,

sapagkat mayroong kung tingna'y butihin

ngunit ninanakaw lamang ang kakanin;

at may abang-abang

kung ating pagmasda'y mistulang alipin,

nguni't nabubuhay

na... sa kanyang pawis galing ang pagkain,

may magandang-pangit na dapat laiitin,

may pangit na gandang dapat dakilain.

At "Ang Kalayaan"

Sa bayang alipi'y aral na dakila

isang pagtuturong

ngayo'y naguugat sa lahat ng Diwa,

Hampas na mariin sa mga pasasa

na umaaliping lagi kay Mahina.

Ikaw ang may sabi

- Kung walang katwiran ay walang paglaya

at ang kalayaa'y

haliging matibay ng isang Dambana,

na sino man siyang ibig na sumira'y

kinakailangang ilagpak sa lupa - .

"Tao'y pantaypantay"

Isang pagkukurong ang ibig isaad,

ay: - Galing ang tao

sa iisa lamang, kaya't pataspatas

at magkakapatid ang dapat itawag.

Ang lahat ng tao, mayama't mahirap,

puti man at itim

matalino't mangmang, dakila at hamak,

ay dapat kilanling

iisa ang uri't sa isa nagbuhat...

Ngunit tayo'y sadyang sawi yatang palad

na wala nang laya't wala pang watawat,

At "Ang Pag-ibig" mo

Kay tamis na wikang singlambot ng tubig

Singlamig ng buwan,

singganda ng tala, sing-inam ng langit,

wikang nag-uutos sa lahat ng isip,

wika ring nagsakay sa lahat ng bisig,

datapwa at dahil

sa salitang iya'y ibig mong isulit

na... - tayo kung kaya

inalialipi'y dahil sa pagibig

at kapapasuno sa bawa't may nais,

at kapapatuloy sa bawa't lumapit...

"Bayan at Gobyerno"

Dalawang salitang iisa ang uri.

singtimbang ng lakas

at kapangyarihan sa alinmang lahi,

ang huli ay Puno't ang una ay Hari,

datapwa't ang una'y dustaing palagi.

Gaya ng sabi mo:

- Ang una ay buhay, dugo, lakas, ari...

ang huli ay siyang

utak na pangkuro't bisig na pangyari.

Maging yao't ito'y dapat magugaling

tulong na parati't sukob sa gusali.

"Maling Paniwala"

Isang aral mo ring ang ibig ituro'y

- Iwan mo ang maling

pag-asa sa Diyos na tunay ma't biro;

tayo ay binigyan ng malayang kuro,

malayang isipa't layang paghuhulo.

Ang hirap sa lupa

ay likha ng Tao at hindi ng Gurong

Lumikha sa Tao.

Siya'y di gumawa ng Daya at Hibo,

Bagkus pawang galing pagkat Siya'y puno

ng lahat ng gawang kapintupintuho.

"Gumawa": - Salitang

nasnaw sa bibig mo, Bayaning Dakila

upang gawing batas

nitong iyong bayang sabik sa paglaya.

- Ang paggawa'y hindi parusa sa lupa

manapa'y ginhawang hulog ni Bathala.-

Iyan ang sabi mo

sa paggawa lamang napapanariwa

ang lantang bulaklak

ng halaman nating mga mahihina.

Ang paggawa'y ugat ng pananagana't

ang paggawa'y birang sa daloy ng luha.

Ang damong masama'y

kung lumalago man kahi't ginugusad,

ang damong mabuti'y

sadyang matampuhin sa guhit ng palad.

Ito ang nangyari: sa maagang bulas

ng kagitingan mo'y pinuti ka't sukat...

parang hangga ngayo'y

natatanaw ko pa ang dugong nagdanak

nang ikaw'y tamaan

ng taksil na punglong sa kalaban buhat,

nguni't ang dugo mong yaon ay nasulat

ng titik na ginto sa ating Watawat.

Naryang boongboo

ang lahat ng bagay na dapat masabi,

ang - alpha't omega -

ng kabuhayan mo, Dakilang Bayani,

anopa't ang iyong buhay na iniwi;

kung isasalibro'y libro nang marami,

paano'y sa bawa't

pinagdaanan mo'y may binhi ng buting

tumubo, nagdahon,

nagbunga at ngayo'y aming inaani

upang maipunla kung ga't mangyayari

dito rin sa lupang sabik-manarili.

Iyan ang diwa mo:

kislap na mistula ng batong "Pingkian",

tinig ng kudyapi

ng isang Makatang "hindi masisilaw"

sa kinang ng ginto at bisa ng yaman;

Biblia't Ebanghelyong kinasusulatan

ng mga tuntuning

dapat panuntunan ng alin mang bayan.

At ngayon, sa harap

ng tirik na kurus sa iyong libinga'y

walong angaw kaming ngayo'y nagninilay

upang ang aral mo'y amin ding iaral.

JULIAN CRUZ BALMACEDA

Sa Inang Bayan, salin ng A la patria ni Gat Emilio Jacinto

SA INANG BAYAN (A LA PATRIA)

tula ni Gat Emilio Jacinto

nakasulat ng orihinal sa Espanyol

na nasa aklat na Rebolusyon(g 1896) ni Virgilio S. Almario

Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.

20 pantig bawat taludtod

I.

Mabuhay ka, tinubuang lupa / higit saanman, kita'y sinamba

na ang yaman mo'y napakarami't / kalikasan ay pinagpala ka

edeng kaybabango ng bulaklak / kumpara sa ibang harding tunay

kaygagandang kulay, sumisilay, / langit ay pininta ng liwayway

na yaong makata'y nangagitla't / tila nananaginip kung saan.

II.

Mabuhay ang nakabibighaning / mutya, ang mahal kong Pilipinas

Venus sa ganda'y kaakit-akit, / walang kaparis, bayan kong mahal

lupain ng liwanag at kulay, / tula, halimuyak at ligaya

lupain ng bungang kaysasarap / at matamis na pagkakaisa

marahang inuugoy ng hangin, / dinuduyan ng alon sa laot.

III.

Kayhalaga't nagliliwanag kang / perlas ng Dagat ng Silanganan

paraisong natatag sa kinang / niring ating nagbabagang araw

anong rubdob kitang binabati / at masigasig na sinasamba

aking diwa'y inalay sa iyo, / na marubdob niyang ninanasa

makita kang walang anong pait / at pang-aalipin ng Kastila.

IV.

Sa kabila ng kasuotan mo, / umungol kang nakatanikala

na ang pinakamahalaga pa / - ang kalayaan, yaon ang wala

na upang maibsan, aking bayan, / ang pagdurusa mo't kalungkutan

buhay ko'y buong iniaalay, / dugo ko ma'y sumirit sa ugat

sa huling patak man sa kawalan / ay mapahimlay sa walang hanggan. 

V.

Anong iyo'y katarungang dapat / o kaya'y likas na karapatan

o wala kundi pawang mababaw / na salita't pulos pang-uuyam

katarunga'y para bang halimaw / sa anong lungkot mong kalagayan

alipin ka, gayong marapat kang / alayan ng putong bilang Mutya

pinasasaya ang malulupit, / pinagmamalupitan ka naman.

VI.

Anong matutulong nito, bayan, / na nakayukod sa kasawian

gayong yaong sapiro mong langit / ay maliwanag, kaakit-akit

na sa buwan mong animo'y pilak / ang sa karikta'y di mapantayan

ano bang silbi nito kung ikaw'y  / may himutok sa pagkaalipin

na sa loob ng apat na siglo'y / patuloy kang nasa dusa't hirap.

VII.

Anong silbing mga bulaklak mo'y / tinatabingan ang mga bukirin

matatamis na huni ng ibon / na sa gubat mo'y nauulinig

kung ang kanyang huni't halimuyak / ay dinadala man din ng hangin

na doon sa mga pakpak nila'y / may dalang hikbi't pait na impit

na nananaig sa iwing diwa't / ang tao'y sadyang napapaisip.

VIII.

Anong buting idudulot niyan, / perlas ng basal mong kagandahan

pinakinang mo sa kaputian / yaong yaman ng buong silangan

kung ang lahat ng iyong kariktan / kung ang buo mong kagandahan

ay iginapos sa mga bakal / na walang makapantay sa tigas

ang maniniil ba'y na tuwang-tuwa / sa kaaba-aba mong lagay?

IX.

Anong pakinabang ng lupain mong / kasaganaa'y walang kaparis

na ibinubunga'y masaganang / prutas na kaysarap at kayrami

kung sa wakas may masisilungang / ipinagkaloob niyong langit

ay ipinahayag at inangkin / ng mga Kastilang salanggapang

karapatan lang nila ang batid, / inaring may kalapastanganan.

X.

Sa dulo'y tatahimik ang lahat / at titiisin ang katandaan

na dumating na rin ang panahon / na ikaw na nga'y ipaglalaban

upang durugin ng walang awa't / walang takot ang sukabang ahas

na nilason ng kanyang kamandag / ang iyong kaaba-abang buhay

O, bayan ko, naririto kami, / sa iyo'y handa kaming mamatay.

XI.

Ang mga minamahal na ina / at asawang pinakasisinta

anak mang kapiraso ng puso't / kapara rin ay tipak ng diwa

upang ipagtanggol ang layon mo'y / iniiwan namin ang lahat

yaring pag-asa't aming pag-ibig: / ang kaligayahang aming hangad

lahat ng aming sintang pangarap, / lahat-lahat ng aming tagimpan.

XII.

Sa buong kapuluan, bayani'y / nagbibigay-liwanag sa atin,

pagsinta'y nag-aalab sa bayan, / may ningning sa bawat kabutihan,

masigasig makibaka't tanging / makagagapi'y ang kamatayan

na kahit mangamatay pa sila'y / bibigkasin ang banal mong ngalan

Bayang mahal, ligaya mo'y hangad / hanggang sa huli nilang hininga.

XIII.

Kayrami ng bituin sa langit, / libu-libong bayaning magiting

nahimlay sa dambana mong banal / na buhay nila'y kusang inalay

at nang marinig mo ang labanan. / kasuklam-suklam na sagupaan

sa langit ay umusal nang taos / ang inyong anak, ang matatanda,

at kababaihan, inaasam / na sa ating hukbo ang tagumpay.

XIV.

At sa gitna ng pagmamalupit / at di masabing pagpapahirap

nang dahil umiibig sa iyo'y / tanging kabutihan mo ang pita 

nagdusa'y di mabilang na martir, / higit sa dalisay nilang diwa

pinagpapala ka nila kahit / sa gitna ng dalamhati't pait

at kung tuluyan silang mamatay, / bayan ay sadyang napakapalad.

XV.

Anong halaga kung daan-daan, / libu-libong anak mo'y naglaho

sa di patas na pakikibaka, / sa matinding pagtutunggalian

at kanilang dugo'y nagsidaloy / na animo'y isang karagatan

anong halaga ng pagtatanggol / sa iyo't sa lupa  mong tahanan

kung mapahamak sila sa laban / nakamamatay na kapalaran.

XVI. 

Munting bagay kung ipapatapon / tayo't dumanas ng bilangguan

o mala-impyernong pagdurusa, / na may poot na sadyang kaybagsik

tungo roon sa dambanang banal / na sa ating puso'y nakaukit

sama-sama ka naming tinaas / nang walang bahid ng kahalingan

na sumumpa sa ating layunin / at itinataya yaring dangal.

XVII.

At kung sa dulo man ng labanan / ay may mga lawrel ng tagumpay,

at ang gawa nati't sakripisyo'y / puputungan ng magandang palad

mga susunod na salinlahi'y / tiyak na aalalahanin ka

bilang mutya ng pulong malaya, / mutyang dalisay at walang dungis

at ikaw ay hahangaang sadya / ng lahat ng tao sa daigdig.

XVIII.

Sa kalangitan mong nagniningning / ay muling sisikat ang liwanag

ng bagong araw ng kalayaan, / pagsinta, pati kasaganaan

at sa mga nabulid sa dilim, / sa gabing pusikit ay lumaban

huwag hayaang malimot yaong / puntod nilang kaylamig at payak

para sa iyong kaligayahan, / sila'y maligaya nang hihimlay.

XIX.

At kung yaong putong ng tagumpay / sakali'y maagaw ng Kastila

at sakaling sa pabagu-bagong / kapalaran, ikaw ay talikdan

di na mahalaga, bawat isa'y / ituturing na magkakapatid

laya'y laging may tagabandila / habang may maniniil pang buhay

angpaniwala'y di maglalaho, / habang tumitibok pa ang puso.

XX.

Ang pagkilos ay magpapatuloy / sakali mang dito'y tumahimik

bago unos ay payapa muna / saka mamumuo yaong sigwa

at sa mas bunyi mang katatagan / patuloy ang masinop na gawa

at pagbaka'y sisimulang muli / nang mas masigasig at malakas

makikibaka hanggang magwagi, / hanggang sa matuyo yaring luha.

XXI.

Bayang natatangi't minamahal, / na habang lumbay mo'y lumalago

lumalago rin yaring pag-ibig, / lalo ang tangi mong pagmamahal

huwag kang mawalan ng pag-asa, / maging sugat mo ma'y nakabuka

patuloy na aagos ang dugo / habang may nabubuhay sa amin

ay di ka namin malilimutan, / di kailanman, di kailanman!

Talasalitaan:

tagimpan - ilusion, mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 1202

kahalingan - pasion, mula sa English-Tagalog Dictionary, ni Leo James English, pahina 719

.

.

.

A LA PATRIA

Poem by Gat Emilio Jacinto

I

¡Salve, oh patria, que adoro, amor de mis amores,

que Natura de tantos tesoros prodigó;

vergel do son más suaves y gentiles las flores,

donde el alba se asoma con más bellos colores,

donde el poeta contempla delicias que soñó!

II

¡Salve, oh reina de encantos, Filipinas querida,

resplandeciente Venus, tierra amada y sin par:

región de luz, colores, poesía, fragancias, vida,

región de ricos frutos y de armonías, mecida

por la brisa y los dulces murmullos de la mar!

III

Preciosísima y blanca perla del mar de Oriente,

edén esplendoroso de refulgente sol:

yo te saludo ansioso, y adoración ardiente

te rinde el alma mía, que es su deseo vehemente

verte sin amarguras, sin el yugo español.

IV

En medio de tus galas, gimes entre cadenas;

la libertad lo es todo y estás sin libertad;

para aliviar, oh patria, tu padecer, tus penas,

gustoso diera toda la sangre de mis venas,

durmiera como duermen tantos la eternidad.

V

El justo inalienable derecho que te asiste

palabra vana es sólo, sarcasmo, burla cruel;

la justicia es quimera para tu suerte triste;

esclava, y sin embargo ser reina mereciste;

goces das al verdugo que en cambio te dá hiel.

VI

¿Y de qué sirve ¡ay, patria! triste, desventurada,

que sea límpido y puro tu cielo de zafir,

que tu luna se ostente con luz más argentada,

de que sirve, si en tanto lloras esclavizada,

si cuatro siglos hace que llevas de sufrir?

VII

¿De que sirve que cubran tus campos tantas flores,

que en tus selvas se oiga al pájaro trinar,

si el aire que trasporta sus cantos, sus olores,

en alas también lleva quejidos y clamores

que el alma sobrecogen y al hombre hacen pensar?

VIII

¿De qué sirve que, perla de virginal pureza,

luzcas en tu blancura la riqueza oriental,

si toda tu hermosura, si toda tu belleza,

en mortíferos hierros de sin igual dureza

engastan los tiranos, gozándose en tu mal?

IX

¿De qué sirve que asombre tu exuberante suelo,

produciendo sabrosos frutos y frutos mil,

si al fin cuanto cobija tu esplendoroso cielo

el hispano declara que es suyo y sin recelo

su derecho proclama con insolencia vil?

X

Mas el silencio acaba y la senil paciencia,

que la hora ya ha sonada de combatir por ti.

Para aplastar sin miedo, de frente, sin clemencia,

la sierpe que envenena tu mísera existencia,

arrastrando la muerte, nos tienes, patria, aquí.

XI

La madre idolatrada, la esposa que adoramos,

el hijo que es pedazo de nuestro corazón,

por defender tu causa todo lo abandonamos:

esperanzas y amores, la dicha que anhelamos,

todos nuestros ensueños, toda nuestra ilusión.

XII

Surgen de todas partes los héroes por encanto,

en sacro amor ardiendo, radiantes de virtud;

hasta morir no cejan, y espiran. Entre tanto

que fervientes pronuncian, patria, tu nombre santo;

su último aliento exhalan deseándote salud.

XIII

Y así, cual las estrellas del cielo numerosas,

por tí se sacrifican mil vidas sin dolor:

y al oir de los combates las cargas horrorosas

rogando porque vuelvan tus huestes victoriosas

oran niños, mujeres y ancianos con fervor.

XIV

Con saña que horroriza, indecibles torturas,–

porque tanto te amaron y desearon tu bien,–

cuantos mártires sufren; más en sus almas puras

te bendicen en medio de angustias y amarguras

y, si les dan la muerte, bendicente también.

XV

No importa que sucumban a cientos, a millones,

tus hijos en lucha tremenda y desigual

y su preciosa sangre se vierta y forme mares:

no importa, si defienden a tí y a sus hogares,

si por luchar perecen, su destino fatal.

XVI

No importa que suframos destierros y prisiones,

tormentos infernales con salvaje furor;

ante el altar sagrado que en nuestras corazones

juntos te hemos alzado, sin mancha de pasiones,

juramentos te hicieron el alma y el honor.

XVII

Si al terminar la lucha con laureles de gloria

nuestra obra y sacrificios corona el triunfo al fin,

las edades futuras harán de tí memoria;

y reina de esplendores, sin manchas ya ni escoria,

te admirarán los pueblos del mundo en el confín.

XVIII

Ya en tu cielo brillando el claro y nuevo día,

respirando venturas, amor y libertad,

de los que caído hubieren en la noche sombría

no te olvides, que aun bajo la humilde tumba fría

se sentirán felices por tu felicidad.

XIX

Pero si la victoria favorece al hispano

y adversa te es la suerte en la actual ocasión,

no importa: seguiremos llamándonos “hermano”,

que habrá libertadores mientras haya tirano,

la fé vivirá mientras palpite el corazón.

XX

Y la labor penosa en la calma aparente

que al huracán precede y volverá a bramar,

con la tarea siguiendo más firme, más prudente,

provocará otra lucha aun más tenaz y ardiente

hasta que consigamos tus lágrimas secar.

XXI

¡Oh patria idolatrada, cuanto más afligida

y angustiada te vemos te amamos más y más:

no pierdas la esperanza; de la profunda herida

siempre brotará sangre, mientras tengamos vida,

nunca te olvidaremos: ¡jamás, jamás, jamás!

Salamat sa akdang "Liwanag at Dilim" ni Emilio Jacinto

SALAMAT SA AKDANG “LIWANAG AT DILIM” NI EMILIO JACINTO

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Maraming salamat, Emilio Jacinto

Sa maraming aral na binahagi mo

Ito’y tunay naming ikapapanuto

Sa lipunang itong dapat na mabago.

Ang ibinilin mong pagpapakatao

Ay dapat umiral ngayon sa’ting mundo

Tigilan ang away at mga perwisyo

Kundi magkaisa, maglingkod sa tao.

Liwanag at Dilim, malikot ang diwa

Sadyang nanggigising ang maraming paksa

Matalim, malalim ang iyong adhika

Na s’yang kailangan nitong ating bansa.

Maganda ang aral sa nakakabasa

Na nanaisin ngang maglingkod sa masa

Mga akda itong sa ami’y pamana

Isang pasalubong sa bagong umaga.

Mga sulatin mo ay napakahusay

Sa balat at diwa nami’y lumalatay

Mga aral itong dapat isabuhay

Tungo sa sistemang may pagkakapantay.

Maraming salamat sa iyong pamana

May liwanag ngayon kaming nakikita

Upang ating bayan ay mapagkaisa

At mabago itong bulok na sistema.

Salamat, salamat sa iyo, Jacinto

Pawang karangalan itong pamana mo

Pag-ibig, paglaya, pagpapakatao

Paggawa, katwiran, lahing Pilipino.

Nobyembre 7, 2007, Sampaloc, Maynila

Internasyunalismo

INTERNASYUNALISMO

ni Gregorio V. Bituin Jr.

15 pantig bawat taludtod

nagkataon lang sa Pilipinas ako sinilang

kaya iyang banyaga'y di natin agad kalaban

gayunman, nauunawaan ko ang kasaysayan

kung bakit ninuno'y lumaban sa mga dayuhan

subalit sa panahong ito ng kapitalismo

diwang internasyunalismo'y tinataguyod ko

na nakita ko sa aral ni Emilio Jacinto

sa kanyang Liwanag at Dilim, aking napagtanto

"Iisa ang pagkatao ng lahat," sabi niya

malalim kong pinagnilayan, diwang mahalaga

"Lahat ng tao'y magkakapantay" ang sinulat pa

bilang isa sa mga payo't aral sa Kartilya

ang Kartilya'y nagmulat sa aking matang may luha

upang magpakatao't makipagkapwa sa madla

upang wala nang pang-aapi sa mundo't sa bansa

upang makipagkaisa sa uring manggagawa

kung ako'y taga-Amerika, Europa, o Byetnam

ang Pilipino ba'y kalaban na agad, kay-inam

tayo'y magkapatid, kapwa taong may pakiramdam

kaya sa isyu sa ibang bansa'y may pakialam

kaya internasyunalista sa sarili'y turing

nagkataon lang sa bansang ito ako nagising

bilin nga sa Kartilya, tayo'y magkapantay man din

balat man ay kayumanggi, dilaw, puti o itim

Isang Aklat at ang Rebulto ni Sakay: Ilang Personal na Tala

ISANG AKLAT AT ANG REBULTO NI SAKAY: ILANG PERSONAL NA TALA

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Karaniwang tinatalakay sa mga aklat-pangkasaysayan ang kadakilaan at kagitingan ng mga bayaning sina Jose Rizal at Gat Andres Bonifacio, kung saan ang kanilang mga rebulto ang karaniwang makikita sa iba't ibang panig ng bansa.

Bihira ring matalakay ang rebolusyong Pilipino sa panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano, at ang mga bayani noon ay itinuring pang bandido ng mga dayuhan at di kinilala ng sariling kababayan, tulad na lang ni Macario Sakay. Si Sakay ang nagpatuloy ng tungkulin ng KKK na itinatag ni Andres Bonifacio.

Kasama si Lucio De Vega, binitay sila ng mga Amerikano noong Setyembre 13, 1907 matapos siyang malinlang ng lider-obrerong si Dominador Gomez at tuluyang madakip ng mga Amerikano.

Makalipas ang eksaktong isangdaang taon pagkabitay nila, inilunsad sa ikalawang palapag ng Kolehiyo ng Sining at Agham (CAS) ng Unibersidad ng Pilipinas sa Maynila, ang aklat na "Macario Sakay: Bayani" na isinulat ng inyong abang lingkod. Ang nasabing aklat ay bilang pag-alala sa ambag ni Macario Sakay sa rebolusyon. Inilathala ito ng grupong Kamalaysayan (Kampanya para sa Kamalayan sa Kasaysayan, na sa kalaunan ay naging Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan) na pinamumunuan nina Prof. Bernard Karganilla ng UP Manila at ni Prof. Ed Aurelio C. Reyes, na siyang pasimuno ng Kamalaysayan at tinatawag ng marami na Sir Ding. Malugod kaming tinanggap doon ni Dean Reynaldo Imperial, na siyang dekano ng UP CAS. Nasaksihan din ng aking ama at ng isa kong kapatid na babae ang paglulunsad ng aklat.

Sinulat ko bilang Pambungad sa aklat, na may petsang Agosto 21, 2007: “Nawa'y makatulong sa mga mambabasa ang munting aklat na ito sa pag-unawa sa kabayanihan ni Macario Sakay pagkat siya'y bahagi ng kasaysayan ng himagsikang Pilipino para lumaya ang bayan sa kamay ng dayuhan. Nawa’y makatulong din ito sa pagpapalaganap ng kampanya upang magkaroon ng rebulto si Sakay sa isang pangunahing lansangan sa bansa, ipangalan sa kanya ang isang pangunahing lansangan, at ituring siyang isang bayani sa mga aklat pangkasaysayan na binabasa at pinag-aaralan ng mga mag-aaral.”

Isa iyong kahilingan at kampanya na hindi ko naisip na agad na masasakatuparan. Marahil ay mahaba pa ang lalakbayin o kailangan pa ng madugong rebolusyon ng bayan para ang mga manggagawa't dalitang uupo sa poder ang siyang magdedeklara na isang bayani ang mga tulad ni Sakay na hindi namanginoon sa mga dayo at mga mapagsamantalang uri sa lipunan, kundi ipinaglaban ang karapatan ng kanilang mga kababayan at kapwa tao. Isang taon ang lumipas mula nang ilunsad ang aklat, naitayo at napasinayaan ang rebulto ni Sakay sa Plaza Morga sa Tondo, Maynila.

Ang kabuuan ng aklat ay ini-upload ni Sir Ding sa internet, na makikita sa kawing na http://kamalaysayan.8m.net/aklat-sakay.html. Gayunman, hindi niya roon isinama ang kanyang sinulat na paunang salita. Kay Sir Ding, maraming salamat. Nais ko ring ipaalam sa lahat na si Sir Ding Reyes ang nagdisenyo ng pabalat ng aklat na may mukha ni Sakay.

Nais kong sipiin ang "Paunang Salita ng Kamalaysayan" na may lagda ni Sir Ding na nasa pahina 4 ng aklat:

"Si Macario Sakay at si Greg"

"Walang kapaguran ang matulis na pluma ng kaibigan at kapwa ko manunulat na si Gregorio V. Bituin Jr. Mula pa noong staffmember pa siya ng Featinean ay lagi na lang siyang may bagong panulat na nakapupukaw ng pag-iisip sa samu't saring paksain. At nagagalak kaming bumubuo ng pamunuan ng Kamalaysayan na nakahiligan din ni Greg ang pananaliksik sa mga paksang pangkasaysayan, bukod sa kapaligiran, sining, agham, at matematika (paborito niya). At natutuwa kami na minarapat niyang magsaliksik at magsulat ukol kay Macario Sakay, isa sa napakarami nating mga dakilang bayani, na pilit siniraan ng mga kolonyalistang Amerikano at ng mga kabalat nating kakampi nila. Kaya't pilit namin maihabol ang isinulat na ito ni Greg upang mailabas sa eksaktong sentenaryo ng pagkamatay ni Sakay. Itinuturing naming karapat-dapat lang naming sikapin ito sapagkat  ang sentenaryo ay sentenaryo, si Sakay ay si Sakay, at si Greg ay si  Greg."

"Ikinararangal naming irekomenda para sa pagbabasa ng lahat ng mga tunay na Anak ng Bayan ang munting aklat na ito. Tiyak kaming  malaking kaalaman ang mapupulot dito."

"- Ed Aurelio C. Reyes, Pasimuno,

Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan

Agosto 24, 2007"

Isinulat ng aktibistang si Ric Reyes sa kanyang kolum na Bandoleros sa unang isyu ng pahayagang Ang Sosyalista (Hulyo 2010, p.2): “Hanggang ngayon, walang bantayog na itinayo para sa mga martir na ito liban sa isang monumento ni Heneral Sakay sa isang sulok ng Maynila.”

Ngunit paano nga ba nagkaroon ng monumento si Sakay sa Maynila, at kailan ito inilagay doon?

Ilang buwan matapos ilunsad ang aklat, tinawagan ako ni Sir Ding Reyes dahil nais daw akong makausap ng magtatayo ng rebulto ni Sakay. Itinatanong daw kung ano ang height ni Sakay para sa gagawing rebulto. Ibig sabihin, kung gaano talaga siya katangkad, pati sukat ng baywang, dibdib, kung gaano kahaba ang buhok, ang kanyang suot, ang siyang iuukit na rebulto. Ngunit di ako agad nakatugon dahil wala iyon sa aking saliksik. Ngunit naghanap pa rin ako ng materyales. Nagbakasakali akong may masaliksik ngunit nang magkita kaming muli ni Sir Ding ay may nakausap na daw hinggil sa height ni Sakay.

Ang pagtatayo ng rebulto ni Sakay ay ikinampanya ng Kamalaysayan kay Mayor Alfredo Lim ng Maynila, na ayon kay Sir Ding, si Mayor Lim mismo ay kasapi ng Kamalaysayan. Kasapi rin ng Kamalaysayan sina Ric Reyes at ang inyong abang lingkod. Sa Kamalaysayan ko natutunan ang Kartilya ng Katipunan at ang pagsasabuhay nito. Kaya pag nagkikita kami ni Sir Ding at ng iba pang kasapi ng Kamalaysayan, ang batian namin ay "Mabuhay ka at ang ating panata!"

Setyembre 13, 2007, inilunsad ang aklat kong “Macario Sakay, Bayani” sa UP Manila. Dumalo roon ang mga mag-aaral ng UP, ang kanilang mga guro, si Sir Ding, ako, ang aking ama, ang aking kapatid na babae, at ilang kaibigang mahiligin sa kasaysayan. Sa aklat at sa mga dumalo sa paglulunsad ng aklat ay nanawagan akong dapat magkaroon ng rebulto si Macario Sakay, pati na ipangalan sa kanya ang isang pangunahing lansangan. Setyembre 13, 2008, pinangunahan ni Manila Mayor Alfredo Lim ang inaugurasyon ng rebulto ni Macario Sakay sa Plaza Morga, Santa Maria St., sa Tondo, Maynila.

Ilang araw bago iyon, noong Setyembre 8, 2008, sa ikalawang sesyong regular ng senado, naglabas ng Senate Resolution No. 623 sina Senador Francis Pangilinan at Senador Aquilino Pimentel Jr. na pinamagatan itong “A resolution expressing the sense of the Senate honoring the sacrifice of Macario Sakay and all other Filipinos who gave up their lives in the Philippine-American War for our Freedom”, at sa dulo ng resolusyon ay nakasulat, “After one hundred and one years, a life-size statue of Sakay will be unveiled at Plaza Morga Tondo by the Manila Historical Heritage Commission.”

Naglabas muli ang Senado ng Resolution No. 121 na pinamagatan din tulad ng SR 623 na nilagdaan ni Senador Manny Villar, ang pangulo ng Senado, at may lagda rin si Emma Lirio-Reyes, Sekretaryo ng Senado, na pinagtibay noong Setyembre 16, 2008.

Masasabi kong wala akong kinalaman sa pagkakatayo ng rebulto ni Sakay. Ang kinalaman ko lang ay sinulat ko ang aklat bilang ambag sa sentenaryo ni Sakay, at ibinenta ito kung saan may mga pagtitipon hinggil sa kasaysayan o anumang pagtitipong pulitikal. At marahil ay nadinig ng marami ang panawagan ko sa aklat na magkaroon ng rebulto si Sakay sa Maynila. Malaki ang naitulong ng Kamalaysayan upang maisakatuparan ang adhikaing ito. Sa kanila'y taos-puso kong pasasalamat. Mabuhay ang Kamalaysayan!

Masarap ang pakiramdam na kahit wala akong direktang kinalaman sa pagkakatayo ng rebulto ni Sakay ay natupad naman ang isang pangarap bilang tanda ng pagkilala sa mga sakripisyo ng mga Katipunerong nagpatuloy ng laban upang mapalaya ang ating mga kababayan mula sa kuko ng mga mananakop.

Gayunman, may isa pang kampanya ang dapat gawin. At ito ang aking mungkahi. Ang Taft Avenue sa Maynila, na nakapangalan pa sa isang dayuhan, ay ipangalan kay Macario Sakay. Kaya ito'y magiging Macario Sakay Avenue. Kasabay nito'y kilalanin din siyang bayani at ilathala sa mga aklat-pampaaralan. Ngunit ang mga kampanyang ito'y hindi ko magagawang mag-isa, dapat maraming makiisa sa layuning ito.

Simbolikong Paglilibing kay Bonifacio, Yungib ng Pamitinan, Mayo 10, 1997

Ang Simbolikong Paglilibing kay Gat Andres Bonifacio 

sa Kweba ng Pamitinan sa Wawa, Montalban, Rizal, Mayo 10, 1997

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Saksi ako sa simbolikong paglilibing kay Gat Andres Bonifacio sa kweba ng Pamitinan sa Wawa, Montalban, Rizal, noong Mayo 10, 1997, isandaang taong anibersaryo ng kanyang pagkapaslang sa kamay ng kapwa kababayan. Staff pa ako ng Sanlakas noon nang mapasama ako rito't naging kasapi ng history group na Kamalaysayan (Kampanya para sa Kamalayan sa Kasaysayan). Ang simbolikong paglilibing ay pinangunahan ng grupong Kamalaysayan, na pinamagatan nilang Sentenaryo Bonifacio '97: The People's Symbolic Funeral of Andres Bonifacio. 

Dumalo dito ang mga apo ni Bonifacio, kabilang si Gary Bonifacio (na hindi pa abogado noon), mga taga-akademya, kabataan, environmentalist, mga kasapi ng grupong Sanlakas, at marami pang iba. Ipinasok sa loob ng kweba ang isang urna bilang simbolo ng paglilibing kay Bonifacio, at nagkaroon ng maikling programa, kung saan binigkas namin ang Kartilya ng Katipunan. Ayon sa alamat, dito sa Kweba ng Pamitinan ikinulong ng nag-uumpugang bato si Bernardo Carpio, isang bayani ng bayan na ang lakas ay tulad ng kay Samson ni Delilah. Ang kweba ng Pamitinan ang tinuturing na "Temple of Katipunan Spirit". 

Noong 1895, dito sa kweba ng Pamitinan ang lihim na pulungan nina Bonifacio at iba pang Katipunero upang magplano ng mga istratehiya't taktika laban sa Kastila. Pinaniniwalaang dito isinagawa ang Unang Sigaw para sa Kalayaan ng Bayan laban sa Espanya noong Biyernes Santo ng Abril 1895. Isinulat pa nila sa dingding ng kweba ang panawagang “Viva Independencia" na mababakas pa rin hanggang ngayon. Dito rin nila isinagawa ang paglilinis ng kalooban na nakatitik sa Kartilya ng Katipunan. 

Noong Hulyo 7, 1996 ang kweba ng Pamitinan ay idineklarang National Historical Site at noong Oktubre 10, 1996, ito’y idineklarang Protected Area Landscape. 

Makasaysayan ang aktibidad na ito na nagdulot sa akin ng kakaibang pakiramdam at pagiging committed sa gawaing history hanggang ngayon.

Maalam din sa wikang Kastila si Gat Andres Bonifacio

MAALAM DIN SA WIKANG KASTILA SI GAT ANDRES BONIFACIO

ni Gregorio V. Bituin Jr.

May dalawang patunay na maalam sa wikang Kastila si Gat Andres Bonifacio. Ang una ay ang pagkakasalin niya sa wikang Tagalog ng Mi Ultimo Adios ni Gat Jose Rizal na nakasulat sa wikang Kastila. Ang ikalawa ay ang pagkasulat ni Bonifacio ng isang tula sa wikang Kastila noong bata pa siya.

Maraming salin sa wikang Filipino ang tulang Mi Ultimo Adios ni Gat Jose Rizal, ngunit ang kilalang unang nagsalin nito ay si Gat Andres Bonifacio. Pagkamatay ni Rizal ay limang buwan pang nabuhay si Bonifacio. Matatas at magaling ang kanyang pagkakasalin bagamat isinalin ito ni Bonifacio sa paraang iba ang anyo. Ang tulang Mi Ultimo Adios ni Rizal ay binubuo ng labing-apat na saknong at bawat saknong ay may limang taludtod. Ang pagkakasalin naman ni Bonifacio ay binubuo ng dalawampu't walong saknong, ang bawat saknong ay may apat na taludtod, at ang bawat taludtod ay may pantig na lalabingdalawahin. Kumbaga, ang isang saknong ni Rizal ay ginawang dalawang saknong ni Bonifacio. Tingnan natin ang pagkakasalin ni Bonifacio kay Rizal sa una at huling taludtod:

Saknong 1 ng Mi Ultimo Adios ni Rizal:

Adios, Patria adorada, region del sol querida,

Perla del Mar de Oriente, nuestro perdido Eden!

A darte voy alegre la triste mustia vida,

Y fuera más brillante más fresca, más florida,

Tambien por tí la diera, la diera por tu bien.

Salin ni Bonifacio sa Saknong 1:

Pinipintuho kong Bayan ay paalam

lupang iniirog ng sikat ng araw,

mutyang mahalaga sa dagat Silangan

kaluwalhatiang sa ami'y pumanaw.

Masayang sa iyo'y aking idudulot

ang lanta kong buhay na lubhang malungkot;

maging marangal man at labis alindog

sa kagalingan mo ay akin ding handog

Saknong 14 ng Mi Ultimo Adios ni Rizal:

Adios, padres y hermanos, trozos del alma mía,

Amigos de la infancia en el perdido hogar,

Dad gracias que descanso del fatigoso día;

Adios, dulce extrangera, mi amiga, mi alegría,

Adios, queridos séres morir es descansar.

Salin ni Bonifacio sa Saknong 14:

Paalam, magulang at mga kapatid,

kapilas ng aking kaluluwa't dibdib,

mga kaibigan bata pang maliit,

sa aking tahanang di na masisilip.

Pagpasalamatan at napahinga rin,

pa'lam estrangherang kasuyo ko't aliw,

paalam sa inyo mga ginigiliw,

mamatay ay siyang pagkagupiling.

Hindi lang nagsalin ng tula ni Rizal si Bonifacio bilang patunay ng kanyang kaalaman sa wikang Kastila, kundi nagsulat din siya ng tula sa wikang Kastila, na ayon sa mananaliksik na si Virgilio S. Almario ay mula umano sa ulat ng isang E. Arsenio Manuel. [Panitikan ng Rebolusyon(g 1896), V. S, Almario, pahina 134]. Ang tulang ito "diumano'y nilikha ni Bonifacio noong bata pa at nakakanta pa ng kapatid na si Espiridiona nang kapanayamin ni Manuel." (Ibid.) Ibig sabihin, di lang simpleng tula sa wikang Kastila ang nalikha ni Bonifacio kundi isang awit. Narito ang dalawang saknong ng tula sa wikang Kastila ni Gat Andres Bonifacio:

MI ABANICO

un poema de Andres Bonifacio

Del sol nos molesta mucho el resplandor,

Comprar un abanico de quita el sol;

Aqui sortijas traigo de gran valor,

De lo bueno acaba de lo mejor,

de lo mejor.

El abanico servi sabeis para que?

Para cubrir el rostro de una mujer,

Y con disimulo pondreis mirar,

Por ente las rajillas del abanico.

Vereis la mar.

Noong high school ako ay may kurso pang Spanish. Nasa third year yata kami noon nang nagturo sa amin ng Spanish ang aming gurong si Mam Luz Boayes. Kahit ang sikat na awiting Espanyol na "Eres tu" ay tinuro niya't pinakanta sa amin, at tanda ko pa ang tono nito. Halos limot ko na ang ilang itinurong mga pangungusap sa Espanyol dahil bihira naman itong gamitin sa araw-araw. Sa kaunti kong kaalaman sa wikang Kastila, sinubukan kong isalin ang tula ng ating bayani. Wala kasing salin ang awiting ito sa aklat ni Almario. Ang nagawa ko'y isang tulang may labing-anim na pantig na may sesura (hati) sa ikawalo. Narito ang aking malayang salin sa wikang Filipino ng tulang "Mi Abanico" ni Bonifacio:

ANG AKING PAMAYPAY

tula ni Gat Andres Bonifacio

Sadyang nakababagabag yaring araw na sumikat

Kaya dapat lang mabili ang pamaypay na pantapat

May dala rin akong singsing na mahusay yaong karat

Kung ano ang mas mabuti ay buting karapat-dapat

kabutihang nararapat.

Ang silbi ng pamaypay ay iyo bang nababatid

Na sa maamong mukha ng binibini'y nagsisilid

At kabighanian niya'y susulyapan din ng lingid

Mula sa katawan niring pamaypay na ating hatid

habang ang dagat ay masid

Marahil, balang araw ay susubukan ko ring isalin sa makabagong wikang Filipino ang tula ni Rizal bilang dagdag sa marami nang salin ng Mi Ultimo Adios. Isa yaong hamon sa aking kakayahan bilang manunulat at tagasalin.

Sa kaalaman ni Bonifacio sa wikang Kastila, ang kanyang pagsulat ng tula sa wikang ito noong bata pa siya, at ang pagkakasalin niya sa huling tula ni Rizal ay nagpapatunay lamang na may matalas na kaisipan at may pinag-aralan si Bonifacio. Ibig sabihin, hindi totoo ang impresyon ng tao sa kanya na hindi siya marunong bumasa at sumulat, tulad ng nais ipahiwatig ng namayapang direktor na si Marilou Diaz-Abaya sa pelikulang "Rizal" na pinagbibidahan ni Cesar Montano. Sa pelikula'y ipinakitang utal kung magbasa si Bonifacio.

Bagamat hindi nakatapos ng ikalawang baytang sa hayskul si Bonifacio, siya naman ay palabasa. Ayon sa aklat na "A History of the Philippines: From the Spanish Colonization to the Second World War" nina Renato at Letizia Constantino, pahina 162: "Poverty prevented him (Bonifacio) from going beyond the second year of high school but he was an avid reader, especially on the subject of revolution." (Kahirapan ang pumigil kay Bonifacio upang makatapos ng kanyang ikalawang baytang sa mataas na paaralan ngunit siya'y masipag magbasa, lalo na sa paksa ng himagsikan. - salin ni GBJ) Ipinapakita nito na hindi lamang sa paaralan nakukuha ang karunungan kundi sa pagtitiyaga at pagsisikap na matuto sa pamamagitan ng pagbabasa at pagsusunog ng kilay.

Isang inspirasyon ang ginawang ito ni Bonifacio para sa kasalukuyang salinlahi upang yaong hindi makapag-aral dahil sa mahal ng presyo ng matrikula, o dahil itinulak sila ng kalagayang maghanapbuhay sa mas maagang edad, ay maaari ding maging mahusay na pinuno balang araw. Kaya dapat magbasa-basa ang mga kabataan ngayon ng mga aklat hinggil sa pilosopiya, matematika, agham at teknolohiya, araling panlipunan, at iba pang makabuluhang araling tingin nila'y makatutulong sa kanilang pag-unlad bilang taong may dignidad, prinsipyado, nagpapakatao at nakikipagkapwa-tao.

Ang kaalamang ito ni Bonifacio sa wikang Kastila ang isa sa nagdala sa kanya sa imortalidad, tulad din ng kanyang pagiging makata, manunulat, manggagawa, estratehista, pinuno ng himagsikan, pangulo ng unang pamahalaan, at pambansang bayani.