Ang Internasyunalismo ng Kartilya ng Katipunan

ANG INTERNASYUNALISMO NG KARTILYA NG KATIPUNAN
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Hindi lang pam-Pinoy ang Kartilya ng Katipunan. Magagamit ito ng sinuman, anuman ang kanyang nasyunalidad, upang mapabuti ang kanyang kalagayan, pagkat ang Kartilya ay mga alituntunin ng kagandahang asal na dapat isapuso ng sinuman. Ang kartilya ng Katipunan ay nakapaloob sa polyetong "Sa May Nasang Makisanib sa Katipunang Ito" na inilabas noon ng Katipunan bilang gabay sa pangangalap ng mga katipunerong lalaban para sa kalayaan ng bayan.

Kaya Aleman ka man, Pranses, Indones, Malay, o anupamang lahi, ay magagamit ang Kartilyang ito. Dahil wala namang naka-ispesipiko na pam-Pinoy lang ito. Nang isinalin ito sa wikang Ingles, o anupamang wika o diyalekto, at huwag lalagyan ng pamagat o pinanggalingan nito, mahihinuha mong ito'y unibersal o panlahat ng tao. Nakalahad sa ibaba ang sipi ng Kartilya ng Katipunan na may salin sa wikang Ingles, na inayos ng Kamalaysayan noong Hulyo 1992 para sa Katipunan, Sandaan!, at isinalin sa English ng yumaong Paula Carolina Santos-Malay. (mula sa kawing na http://kartilya-katipunan.blogspot.com/ at sa http://filipinos4life.faithweb.com/K-review.htm)

Kaya ang isinulat noon ni Emilio Jacinto na Kartilya ng Katipunan ay di lang pambansa, kundi pandaigdigan, pang-unibersal. Ibig sabihin, internasyunalismo ang Kartilya ng Katipunan, at hindi lamang para sa mga makabayang Pinoy. ito'y mga gabay ng pagpapakatao at pakikipagkapwa-tao. Nagkataon lang na Katipunero ang nagsulat nito, at dito tayo sa bansang ito isinilang. Kaya kung susuriin natin ang Kartilya ng Katipunan, ito'y gabay na magagamit kahit na ng hindi kasapi ng Katipunan. Tulad ngayon na hindi na umiiral ang Katipunan na itinayo ni Bonifacio, ngunit ang mga aral nito ay mapaghahalawan pa natin ng aral, at matatagpuang hindi lang ito pambansa kundi pangkalahatan.

Kung maipapalaganap ang bersyong Ingles ng Kartilya ng Katipunan, lalo na sa mga taga-ibang bansa, tiyak na matutuwa ang marami sa mga ito, at maaaari nilang angkinin. Sa gayon, ang unibersalidad ng Kartilya ng Katipunan ay magiging ganap. At ito ang isa sa dapat nating gawin: ipalaganap ang Kartilya ng Katipunan sa daigdig at may salin sa iba't ibang wika upang mas tumagos ito sa puso't diwa ng higit na nakararami.

Halina't namnamin natin ang timyas ng mga pananalitang gabay ng Kartilya ng Katipunan sa ating pagkatao at mula doon ay atin itong isapuso't isadiwa. Pagnilayan din natin ang salin nito sa wikang Ingles na maaari rin nating ipamahagi sa mga kaibigang banyaga, o sa mga dayuhan.

1. “Ang buhay na hindi ginugugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay kahoy na walang lilim, kundi (man) damong makamandag." (A life that is not dedicated to a noble cause is like a tree without a shade or a poisonous weed.)

2. "Ang gawang magaling na nagbubuhat sa paghahambog o pagpipita sa sarili (paghahangad na makasarili), at hindi talagang nasang gumawa ng kagalingan, ay di kabaitan." (A deed lacks nobility if it is motivated by self-interest and not be a sincere desire to help.)

3. "Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawanggawa, ang pag-ibig sa kapwa at ang isukat ang bawat kilos, gawa't pangungusap sa talagang katuwiran." (True piety consists of being charitable, loving one's fellowmen, and being judicious in behavior, speech and deed.)

4. "Maitim man o maputi ang kulay ng balat, lahat ng tao'y magkakapantay; mang­yayaring ang isa'y hihigitan sa dunong, sa yaman, sa ganda; ngunit di mahihigitan sa pagkatao." (All [persons] are equal, regardless of the color of their skin. While one could have more schooling, wealth or beauty than another, all that does not make one more human than anybody else.)

5. "Ang may mataas na kalooban, inuuna ang (dangal o) puri kaysa pagpipita sa sarili; ang may hamak na kalooban, inuuna ang pagpipita sa sarili sa puri." (A person with a noble character values honor above self-interest, while a person with a base character values self-interest above honor.)

6. "Sa taong may hiya, salita'y panunumpa." (To a [person] of honor, his/her word is a pledge.)

7. "Huwag mong sayangin ang panahon; ang yamang nawala'y mangyayaring mag­balik; ngunit panahong nagdaan na'y di na muli pang magda­daan." (Don't waste time; lost wealth can be retrireved, but time lost is lost forever.)

8. "Ipagtanggol mo ang inaapi; kabakahin ang umaapi." (Defend the oppressed and fight the oppressor)

9. "Ang taong matalino'y ang may pag-iingat sa bawat sasabihin; matutong ipaglihim ang dapat ipaglihim." (The wise man is careful in all he has to say and is discreet about things that need to be kept secret.)

10. "Sa daang matinik ng buhay, lalaki ang siyang patnugot ng asawa at mga anak; kung ang uma­akay ay tungo sa sama, ang pagtutunguhan ng inaakay ay kasamaan din." (Ang simula nito'y obserbasyon sa ugnayan ng babae at lalaki sa panahon ng Katipunan; para sa kasalukuyan, ang katumbas nito ay ang sumusunod: "Sa daang matinik ng buhay, ang mga magulang ang patnugot ng mag-anak; kung ang umaakay ay tungo sa samâ, ang pagtutunguhan ng inaakay ay kasamaan din.") (In the thorny path of life, the man leads the way and his wife and children follow. If the leader goes the way of perdition, so do the followers.)

11. "Ang babae ay huwag mong tingnang isang bagay na libangan lamang, kundi isang katuwang at karamay (ng lalaki) sa mga kahirapan nitong buhay; gamitin mo nang buong pagpipitagan ang kanyang (pisikal na) kahinaan, at alalahanin ang inang pinagbuhatan at nag-iwi sa iyong kasang­gulan.” (Never regard a woman as an object for you to trifle with; rather you should consider her as a partner and helpmate. Give proper considerations to a woman's frailty and never forget that your own mother, who brought you forth and nurtured you from infancy, is herself such a person.)

12. "Ang di mo ibig gawin (ng iba) sa asawa mo, anak at kapatid, ay huwag mong gagawin sa asawa, anak at kapatid ng iba." (Don't do to the wife, children and brothers and sisters of others what you do not want done to your wife, children and brothers and sisters.)

13. "Ang kamahalan ng tao'y wala sa pagkahari, wala sa tangos ng ilong at puti ng mukha, wala sa pagkaparing kahalili ng Diyos, wala sa mataas na kalagayan sa balat ng lupa: wagas at tunay na mahal na tao, kahit laking-gubat at walang nababatid kundi ang sariling wika, yaong may magandang asal, may isang pangu­ngusap, may dangal at puri, yaong di nagpa­paapi't di nakikiapi; yaong marunong mag­dam­dam at marunong lumingap sa bayang tinubuan." (A (person's) worth is not measured by his/her station in life, neither by the height of his nose nor the fairness of skin, and certainly not by whether he is a priest claiming to be God's deputy. Even if he is a tribesman/tribeswoman from the hills and speaks only his/her own tongue, a (person) is honorable if he/she possesses a good character, is true to his/her word, has fine perceptions and is loyal to his/her native land.)

14. "Paglaganap ng mga aral na ito, at maningning na sisikat ang araw ng mahal na kalayaan dito sa kaaba-abang Sangkapuluan at sabugan ng matamis niyang liwanag ang nangagkaisang mag­kakalahi't magkakapatid, ng ligayang walang kata­pusan, ang mga ginugol na buhay, pagod, at mga tiniis na kahirapa'y labis nang matutumbasan." (When these teachings shall have been propagated and the glorious sun of freedom begins to shine on these poor islands to enlighten a united race and people, then all the loves lost, all the struggle and sacrifices shall not have been in vain.)

Dalawang tulang "Bonifacio" ni Ka Amado V. Hernandez

DALAWANG TULANG "BONIFACIO" NI KA AMADO V. HERNANDEZ
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Dalawang tula, iisang pamagat. Kapwa pagninilay sa ating bayaning si Gat Andres Bonifacio. Kung alin ang nauna sa dalawa ay hindi ko na nalaman pagkat walang petsa ang nasabing mga tula. Narito ang magkaibang tula ni Ka Amado V. Hernandez hinggil sa Supremo ng Katipunan.

Ang isa'y mula sa aklat na Tudla at Tudling, mp. 276-277, na hinati sa tatlong bahagi, na kung susuriin animo'y pinagdugtong na tatlong soneto, at ang bawat taludtod ay tiglalabing-anim na pantig, at may sesura o hati sa pangwalong pantig.

Ang isa naman ay nasa aklat na Isang Dipang Langit, p. 159, na binubuo ng apat na saknong na may tig-aapat na taludtod, at lalabindalawang pantig, at may sesura o hati sa ikaapat na pantig.

Halina't tunghayan natin at namnamin ang dalawang tulang ito na iisa ang pamagat.


BONIFACIO
ni Amado V. Hernandez

I
Pag malubha na ang init, sumasabog din ang bulkan,
pag labis ang pagkadusta'y naninigid din ang langgam:
at ang bayan, kahit munti, kung inip na sa karimlan,
sa talim ng isang tabak hinahanap ang liwayway!

Walang bagay sa daigdig na di laya ang pangarap,
iyang ibon, kahit ginto ang kulunga'y tumatakas;
kung baga sa ating mata, kalayaan ay liwanag,
at ang bulag, tao't bayan ay tunay na sawingpalad!

Parang isang bahagharing gumuhit sa luksang langit,
ang tabak ni Bonifacio'y tila kidlat na gumuhit
sa palad ng ating bayang "nauuhaw'y nasa tubig."

Sa likuran ng Supremo'y kasunog ang buong lahi,
samantalang libo-libo ang pangiting nasasawi,
sa gitna ng luha't dugo, ang paglaya'y ngumingiti.

II
Ang kalansay ng bayaning nangalagas sa karimlan,
naging hagdan sa dambana ng atin ding kasarinlan;
at ang Araw, kaya pala anong pula ng liwayway,
ay natina sa dumanak na dugo ng katipunan!

Namatay si Bonifacio, subali't sa ating puso,
siya'y mutyang-mutyang kayamanang nakatago;
wari'y kuintas ng bulaklak, nang sa dibdib ay matuyo,
bagkus natin nalalanghap ang tamis ng dating samyo.

Sa Ama ng Katipuna'y kautangan nating lahat
ang dunong na matutunan ng lakas sa kapwa lakas,
batong-buhay, nang magpingki'y may apoy na naglalablab!

Natanto ring kung may tubig na pandilig sa pananim,
ang laya man, kung nais na mamulaklak ay dapat ding
diligin ng isang lahi ng dugong magigiting.

III
Iyang mga baya'y tulad ng isda rin palibhasa,
ang maliit ay pagkain ng malaking maninila;
ang kawawang Pilipinas, pagka't munti at kawawa,
kaya lupang sa tuwina'y apihin ng ibang lupa.

Oh, kay saklap! Anong saklap! Ang sa atin ay sumakop,
isang naging busabos ding tila ibig mangbusabos;
kung kaya ang ating laya'y isa lamang bungang-tulog,
nasa kurus hanggang ngayon itong si Juan de la Cruz!

At ang bayan, sa malaking kasawiang tinatawid,
ang ngalan ni Bonifacio ay lagi nang bukang-bibig,
tinatanong ang panahon kung kailan magbabalik!

Kailan nga magbabalik ang matapang na Supremo?
Tinatawag ka ng bayan: - "Bonifacio! Bonifacio!
isang sinag ng paglaya bawa't patak ng dugo mo!"


BONIFACIO
ni Amado V. Hernandez

Kalupitan ay palasong bumabalik,
kaapiha'y tila gatong, nagliliyab;
Katipuna'y naging tabak ng himagsik,
at ang baya'y sumiklab na Balintawak!

Isang tala ang sumipot sa karimlan,
maralita't karaniwang Pilipino;
ang imperyo'y ginimbal ng kanyang sigaw,
buong lahi'y nagbayaning Bonifacio!

Balintawak, Biak-na-Bato, Baraswain,
naghimala sa giting ng bayang api;
kaalipnan ay nilagot ng alipin,
at nakitang may bathalang kayumanggi.

Republika'y bagong templong itinayo
ng bayan din, di ng dayo o ng ilan;
Pilipinas na malaya, bansang buo,
na patungo sa dakilang kaganapan.

Si Teodoro Asedillo bilang Bayani ng Sariling Wika

SI TEODORO ASEDILLO BILANG BAYANI NG SARILING WIKA

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Bago pa maging tagapagtanggol at maging Ama ng Wikang Pambansa si Manuel L. Quezon, may isa nang kilalang guro sa kasaysayan ang unang nagtanggol sa sariling wika, at siya si Teodoro Asedillo.

Dapat ituring na bayani ng wikang pambansa ang rebolusyonaryong guro na si Teodoro Asedillo. Ayon sa kasaysayan, labing-isang taon naglingkod bilang guro si Maestro Asedillo sa mababang paaralan ng Longos sa lalawigan ng Laguna, mula taong 1910 hanggang 1921. Bilang guro, itinuro niya ang lahat ng aralin sa maghapong pagpasok sa klase ng mga mag-aaral sa elementarya. Siya’y naangat bilang head teacher ngunit nagpatuloy siyang nagturo sa mga batang nasa ikatlo at ikaapat na baytang. Kilala siya sa kahusayan sa pagtuturo. Isang disiplinaryan, ayaw niya sa mga estudyanteng nagbubulakbol, di nagsisikap matuto, at nagsasayang lang ng oras.

Nang panahong iyong sakop ng Amerika ang bansa, ipinagbawal ang paggamit ng sariling wika sa pagtuturo, at yaong gumagamit nito'y pinarurusahan. Noong elementarya ako'y naranasan ko rin ang ganito sa aming paaralan, ipinagbawal ang paggamit ng sariling wika, at may parusa ang magsasalita ng sariling wika, gayong mahigit na kalahating siglo na yaong nakararaan sa panahon ni Asedillo. Matutunghayan natin ang eksenang ito sa unang bahagi ng pelikulang Asedillo na pinagbidahan ni Fernando Poe Jr. na ibinase sa kanyang buhay.

Isa sa pinagtuunan ng pansin ng mga Amerikanong kolonisador ay ang Department of Public Instruction (DPI) sa kanilang kampanya ng pasipikasyon (pwersahang pagpayapa) at asimilasyon (sapilitang pagpapalunok sa atin ng sarili nilang kultura). Sa pamamagitan ng Philippine Commission Act No. 74 (Enero 1901), iniatas ni Gobernador-Heneral Elwell Otis ang mga sumusunod na polisiya: (1) sentralisadong sistema ng batayang edukasyon; (2) paggamit sa Ingles bilang wikang panturo at komunikasyon; at (3) pagtatatag ng isang kolehiyong normal para sa maramihang pagsasanay ng magiging mga guro. 

Ang mga pangyayari at kalagayang ito ang nagtulak sa unang paghihimagsik ni Asedillo. Pinili niyang gamitin ang wikang Pilipino sa halip na wikang Ingles. Iminulat niya ang mga mag-aaral sa kagitingan at aral ng mga bayaning Pilipino, habang tinuruan din niya ang mga mag-aaral ng awiting makabayan. Hindi rin niya ginamit ang mga aklat na sinulat ng mga dayuhang awtor. Dahil dito, siya’y kinasuhan ng insubordinasyon o pagsuway sa kautusan ng kagawaran noong 1923. Ipinagtanggol niya ang sarili at ikinatwirang hindi dapat ipilit sa mga batang Pilipino ang kulturang banyaga sa kanilang karanasan at pang-unawa. Ngunit siya’y natalo at natanggal sa pagtuturo. Ang pamilyang Asedillo ay naghirap ng husto. 

Anong saklap na pangyayari! Nang dahil sa pagtatanggol sa sariling wika na dapat gamitin sa pagtuturo, siya pa ang natanggal.

Naging masalimuot ang buhay ni Asedillo mula noon. Hinirang siya ng alkalde sa bayang San Antonio bilang hepe ng pulisya roon, ngunit nabiktima ng pang-iintirga at natanggal bilang hepe.

Nang maitatag ang Katipunan ng mga Anakpawis sa Pilipinas (KAP) noong 1929, sumapi rito si Asedillo nang nagkatrabaho na siya bilang magsasaka sa taniman ng kape. Hanggang siya'y atasaan ng pamunuan ng KAP na lumuwas sa Maynila upang mag-organisa ng mga manggagawa partikular sa unyon ng La Minerva Cigar and Cigarette Factory sa Tondo, hanggang sa ang mga manggagawa rito ay nagwelga. Sa welgang iyon ay pinagtangkaan siyang arestuhin ng Konstabularya ngunit nakatakas siya patungong Laguna, ang kanyang probinsya. 

Bumalik siya sa Laguna kung saan may base ng magsasaka ang KAP. Muli siyang nag-organisa. Napagtanto niyang hindi na maaari ang parlamentaryong paraan lamang ng protesta. Hindi na libro, plakard at araro ang hawak-hawak, kundi baril, bilang isang mandirigma ng masa. Ipinakita niya ang kahusayan sa pamumuno, at nagsagawa sila ng repormang agraryo, pinababa ang buwis o upa sa lupa.

Sumanib si Asedillo sa mga pwersa ni Nicolas Encallado, na kilala sa tawag na Kapitan Kulas.

Naging alamat si Asedillo sa mga lugar na pinaglalabas-masukan niya noon sa Laguna at Tayabas. Siya’y katulad ni Robin Hood na ang kinukuha sa mayayaman ay ibinibigay sa mahihirap. Sinasabing araw na araw ay ligtas siyang nakakapaglakad sa mga kalye ng pinagmulan niyang bayan, at pinakakain siya ng taumbayan at pinatutuloy sa kanilang bahay.

Noong Disyembre 31, 1935, pagkaraan ng mahigpit na paghahanap ng mga tropa at ahente ng gubyerno kina Asedillo at Encallado, natagpuan nila ang pinagtataguan ni Asedillo sa Cavinti, Laguna. Sa labanang nangyari, napatay si Asedillo at ang dalawa niyang badigard. Pagkaraa’y inilibot ng Konstabularya sa bayan-bayan ang bangkay ni Asedillo na tadtad ng bala. Ang buong ngitngit ng kaaway ay ipinadama kahit sa kanyang luray na bangkay. Kinaladkad sa mga poblasyon, sa harap ng mga presidencia ng mga bayang kanyang kinilusan, upang ipagyabang na patay na si Asedillo. Si Asedillo ay itinulad kay Kristong ipinako sa krus hanggang sa mamatay.

Marahas na wakas ang nangyari kay Teodoro Asedillo, guro at tagapagtanggol ng sariling wika. Ngunit ang halimbawa niya bilang tagapagtanggol ng sariling wika, una pa kay Manuel Quezon, ay hindi dapat mabaon sa limot. Dapat siyang itaguyod sa panahong ito na dinedelubyo ng globalisasyon ang edukasyon at K-12 upang huwag nang pag-aralan ng sambayanang Pilipino ang sariling wika, at matuto na lang ng wikang dayuhan upang maging alipin sa ibang bansa.

Noong kanyang panahon ay wala pang idinedeklarang wikang pambansa, ngunit ang pagtataguyod niya ng sariling wikang nakagisnan niya ay malaking bagay na upang kilalanin siyang tagapagtanggol ng sariling wika at hindi ng wika ng dayo.

Dapat itaguyod ang simulan ni Teodoro Asedillo, hindi lamang ang kanyang paninindigan noong siya'y kasapi ng KAP, kundi higit sa lahat, bilang tagapagtanggol ng sariling wika.

Dapat siyang kilalanin at gawan ng bantayog bilang ganap na pagkilala sa kanya at ituring siyang bayaning nakibaka laban sa mga dayuhan at bayaning nanindigan para sa sariling wika. Halina't tayo'y magkaisa upang bigyang parangal si Asedillo bilang una pa kay Quezon sa pagtataguyod ng sariling wika.

Mabuhay si Teodoro Asedillo, rebolusyonaryo, tagapagtanggol ng api, at bayani ng sariling wika!

Ang Bitukang Manok sa Pasig, Atimonan, Daet at sa Kasaysayan ng Katipunan

ANG BITUKANG MANOK SA PASIG, ATIMONAN, DAET AT SA KASAYSAYAN NG KATIPUNAN
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Noong Oktubre 9, 2014, kami sa Climate Walk ay tumahak sa tinatawag na Bitukang Manok sa Atimonan, Quezon. Iyon ang ikalawang Bitukang Manok na nalaman ko. Dahil ang alam kong Bitukang Manok ay nasa Lungsod ng Pasig, na kadalasang tinatalakay namin sa usaping kasaysayan, lalo na sa Katipunan ni Gat Andres Bonifacio. Mahalaga ang Bitukang Manok sa kasaysayan ng pakikibaka ng Katipunan dahil pinagpulungan iyon ng mga Katipunero sa pangunguna ni Bonifacio. Tatlong historyador ang nagbanggit nito. Ang dalawa ay kaibigan ko at kasama sa grupong Kamalaysayan (Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan, na dating Kampanya para sa Kamalayan sa Kasaysayan).

Ang Climate Walk ay isang kampanya para sa Katarungang Pangklima o Climate Justice, at isang mahabang lakbayan, o lakaran mula sa Luneta (Kilometer Zero) hanggang sa Tacloban (Ground Zero) na aming isinagawa mula Oktubre 2, na Pandaigdigang Araw ng Hindi Paggamit ng Dahas (International Day on Non-Violence), hanggang Nobyembre 8, 2014, ang unang anibersaryo ng matinding bagyong Yolanda.

Ang ikalawang Bitukang Manok na nalaman ko ay hindi isang ilog, kundi isang paliku-likong daan. Tinawag na Bitukang Manok dahil animo'y bituka ng manok na paliku-liko ang daraanan. Dito nga kami sa Climate walk tumahak, at habang naglalakad dito'y nagsulat ako ng tula sa aking maliit na kwaderno. Nakita ni kasamang Albert Lozada ng Greenpeace ang pagsulat ko ng tula, kaya ipinatipa niya iyon sa akin sa kanyang cellphone, na siya naman niyang ipinadala sa tanggapan ng Greenpeace upang i-upload sa kanilang website. Narito ang tula:

PAGTAHAK SA BITUKANG MANOK
11 pantig bawat taludtod

Tinahak namin ang Bitukang Manok
Na bahagi ng mahabang Climate Walk
Kaysasaya naming mga kalahok
Nag-aawitan, di nakakaantok

Napakahaba man nitong lakaran
Ay makararating din sa Tacloban
Lalo't kaysaya ng pagsasamahan
Ang pagod ay tila 'di namin ramdam

Sariwang hangin, walang mga usok
Dito'y gubat na gubat pa ang bundok
Kay sarap dito sa Bitukang Manok
Kahit 'di namin narating ang tuktok.

- Bitukang Manok, Atimonan, Quezon, Octubre 9, 2014

Ang tulang ito'y nalathala sa website ng GreenPeace na in-upload doon ni Jenny Tuazon. Maraming salamat sa inyo, Greenpeace! Mabuhay kayo!

Ang ikatlong Bitukang Manok ay nahanap ko sa internet. At ito'y nasa rehiyon ng Bikol, nasa Daet, Camarines Norte. Ito'y nasa kahabaan ng national highway malapit sa hangganan ng Camarines Sur at Camarines Norte, at nasasakupan ng Bicol National Park.

Ang unang Bitukang Manok na alam ko, bago naging bahagi ng kasaysayan ng Katipunan, ay isang kaharian sa panahon ni Dayang Kalangitan (na isinilang ng 1450 at namatay ng taon 1515). Siya ang tanging reynang namuno sa Kaharian ng Tondo, at nagtatag din ng maliit na kaharian sa makasaysayang Bitukang Manok, na nasasakop ng Pasig. Si Dayang Kalangitan ang panganay na anak ni Raha Gambang na itinuturing na isa sa pinakamakapangyarihang pinuno ng kaharian. Noong araw, nang hindi pa nasasakop ng mga Kastila ang bansa, nasasakop ng Tondo ang malaking bahagi ng lupain, kasama na ang Pasig.

Nang mamatay ang kanyang ama, si Dayang Kalangitan ang humalili. Napangasawa niya si Gat Lontok, na nang lumaon ay naging Raha Lontok, na hari ng Tondo. Sinasabing ang pamumuno ni Dayang Kalangitan ay katulad ng pamumuno ni Prinsesa Urduja ng Pangasinan.  Napangasawa ng anak niyang babaeng si Dayang Panginoon si Prinsipe Balagtas ng Namayan, at anak ni Emperatris Sasaban. Ang anak ni Dayang Kalangitan na si Salalila ang humalili sa kanya, at nang nagpasakop na si Salalila sa Islam, napalitan na ang kanyang pangalan ng Sulaiman, na sa kalaunan ay naging ang makasaysayang si Raha Sulaiman na siyang hari ng Tondo.

Ang nasabing Bitukang Manok sa Pasig ang naging pulungan ng mga Katipunero noong panahon ni Bonifacio. Ayon kay Ed Aurelio Reyes (1952-2015) ng Kamalaysayan, noong maagang bahagi ng Mayo 1896, panahon ng peregrinasyon sa Birhen ng Antipolo, isang armada ng labimpitong bangka ang gumaod mula sa Quiapo, sakay ang mga pinuno ng iba't ibang konsehong panlalawigan ng Katipunan. Pinangungunahan ito ni Gat Andres Bonifacio. Nakarating sila sa bahagi ng ilog na tinatawag na Bitukang Manok, at sinalubong sila ni Gen. Valentin Cruz, sa isang pagtitipon na tinawag na "Asamblea Magna". Sa Bitukang Manok idinaos ng mga Katipunero ang pulong kung saan napagpasyahan nilang simulan ang digmaan laban sa Espanya. Bagamat may pag-aatubili ang ilan hinggil sa pasyang ito, lalo na si Emilio Aguinaldo ng Cavite, ang Pagpapasya sa Bitukang Manok ang isang desisyong pinagkaisahan at pinagtibay ng mga Katipunero mula Batanes hanggang Cotabato.

Ayon naman ay Jose Eduardo Velasquez, ikalawang pangulo ng Kamalaysayan at batikang historyador ng Pasig na humalili kay Carlos Tech na nakapagsagawa ng panayam kay Heneral Valentin Cruz noong 1956, ang plano ng Katipunan sa matagumpay na Nagsabado sa Pasig ay pinagpulungan sa Bitukang Manok. Kasabay ng pagkatalo ng mga Katipunero sa Pinaglabanan sa San Juan, nagtagumpay naman ang mga Katipunero sa Pasig noong Agosto 29, 1896, araw ng Sabado. Pinangunahan ni Heneral Valentin Cruz ang mahigit dalawanglibong (2,000) Pasigenyo sa pagsalakay sa kuta ng mga gwardya sibil sa pinakamalaking garison sa labas ng Maynila. Nakubkob nila ang kuta, at nakasamsam doon ng tatlong armas na Remington at labimpitong ripleng de piston. Ang tagumpay na ito'y pinagdiriwang ng mga Pasigenyo hanggang ngayon bilang unang tagumpay ng mga Katipunero laban sa mapagsamantalang mananakop. Isandaang taon matapos ang tagumpay ng Nagsabado sa Pasig, nananatiling buhay sa diwa ng mga Pasigenyo ang kabayanihan ng mga Katipunero at ipinagdiwang nila ang sentenaryo nito noong Agosto 29, 1996.

Ayon naman kay Pablo S. Trillana, mula sa Philippine Historical Association, sa pulong ng Mayo 4, 1896 sa Bitukang Manok, kinausap ni Supremo Andres Bonifacio si Dr. Pio Valenzuela upang kausapin si Jose Rizal hinggil sa sisimulang rebolusyon. Naganap ang pulong nina Rizal at Valenzuela sa Dapitan sa Mindanao noong Hunyo 21-22, 1896, dalawang buwan bago ilunsad ng Katipunan ang himagsikan. Tinanggihan ni Rizal ang alok ni Bonifacio, dahil para kay Rizal, hindi pa hinog ang himagsikan.

Animo'y sawa ang kailugan ng Bitukang Manok na isang mayor na bahagi ng Ilog Pasig. Tinawag ito ng mga Espanyol noon na "Rio de Pasig" (o Ilog ng Pasig), ngunit patuloy pa rin itong tinawag ng mga mamamayan doon na Bitukang Manok. Ang Bitukang Manok ay dumurugtong sa Ilog ng Antipolo. Noong ika-17 hanggang ika-20 siglo, maraming lakbayan patungong Simbahan ng Antipolo ang tumatahak sa kahabaan ng Bitukang Manok. Kahit ang imahen ng Our Lady of Peace and Good Voyage ay labing-isang ulit na pabalik-balik na dumaan sa Bitukang Manok. Noong ika-18 siglo, tinayuan ito ng mga mestisong Tsino ng kongkretong tulay na estilong pagoda na tinawag na Pariancillo Bridge, na sa kalaunan ay naging Fray Felix Trillo Bridge bilang pagpupugay sa kilalang pastor ng Pasig.

Ang Bitukang Manok ngayon sa Pasig ay isa nang naghihingalong ilog, dahil imbis na protektahan ang ilog ay tinayuan ito ng mga komersyal na establisimyento. Ito'y nasa 3.6 kilometro mula sa kinatatayuan ng McDonalds hanggang sa kinatatayuan ng pabrikang Asahi Glass sa Pinagbuhatan sa Pasig.

Tulad ng iba pang mahahalagang pook sa bansa, makasaysayan ang Bitukang Manok sa Pasig at hindi ito dapat mawala o masira. Dapat itong pahalagahan ng henerasyon ngayon at ng mga susunod pang henerasyon.

Mga pinaghalawan:
The Featinean publication, July-October 1996, pages 28-29
https://en.wikipedia.org/wiki/Dayang_Kalangitan
http://filipinos4life.faithweb.com/Pasig.htm
http://filipinos4life.faithweb.com/Joe-ed-pasig.htm
http://www.mytravel-asia.com/pois/100343-Bitukang-Manok
http://wikimapia.org/5620018/Bitukang-Manok-Marker-Pariancillo-Creek
http://www.pasigcity.gov.ph/subpages/historical.aspx
http://opinion.inquirer.net/59679/bitukang-manok-fork-in-road-to-revolution

Kartilya ng mabuting loob

KARTILYA NG MABUTING LOOB
ni Gregorio V. Bituin Jr.
14 pantig bawat taludtod

pawang kasapi sila / ng bunying Katipunan

na gabay ang Kartilya, / mabuting kalooban

buhay na di ginugol / sa banal na dahilan

kahoy na walang lilim, / buhay na sayang lamang.

kung pawang pansarili / yaong nasasaloob

di pakikipagkapwa / sa puso'y nakalukob

paano na ang iba / kung ang nakakubakob

sariling ginhawa lang / ang sa kanya'y marubdob.

Kartilya'y mahalaga, / gabay sa pagkatao

sadyang Katwiran yaong / nangungusap sa iyo

ipagtanggol ang api, / kapwa'y paglingkuran mo

at sa lahat ay dapat / pantay-pantay ang trato.

ang kabanalang tunay / ay pagkakawanggawa

lalo pang mahalaga'y / ang pag-ibig sa kapwa

at sa taong may hiya, / salita'y panunumpa

ang loob ay linisin / nang di maging kuhila.

naghihimagsik tayo / laban sa kasamaan

at ipinaglalaban / ang talagang Katwiran

dapat taglayin nati'y / mabuting kalooban

upang di mapahamak / ang kapwa, uri't bayan.

namnamin nating buo / yaring Kartilyang ito

bilang gabay ng ating / buhay at pagkatao

kung tamaan man kita / ng problema't delubyo

ay nakatindig pa rin / tayo nang taas-noo.

Emilio Jacinto - tula ni Romualdo G. Ramos

EMILIO JACINTO

Noon ay panahon ng pamamayani sa bayan kong amis

ng pamahalaang walang ginaganap kung di ang mang-inis,

sa abang lahi kong kahi't na dustai't sa hayop iparis

ay pawang ngiti rin at tamis ng loob ang ipinapalit;

nang panahong yao'y walang bigong kilos, at bahagyang imik

ang kahima't sino na di may katugong yamba ng paglait.

Ang lahing tagalog nang araw na iyon ay kakaning itik

ng mga maputing sa dugong dalisay ay lakas sisipsip.

Ang ulo ng lahat noo'y nangagyukod kahi't na paslangin,

bibig ay may susi, hindi makatutol sukdan mang iringin,

palibhasa noo'y ang kilalang hari sa bayan kong angkin

ay di gumagalang sa batas ng Matwid na dapat tuntunin,

bagkus siyang lalung madalas lumabag, magwasak, pumuwing

sa Katwirang Banal. Iyan ang larawang hindi nagmamaliw

ng Bayan kong sawing lipos ng linggatong at laging alipin

at kuyom ni lupi... Anong pagkalungkot kung gugunitain...

Lahat ay may nais, nang panahong yaon, na ipagsanggalang

sa harap ng haring pinapanginoon, ang hiyas ng buhay

ng abang lahi kong laging nakadalhak sa maraming hukay

nang pagkaalipin, nang kahi't bahagya'y masinag man lamang

sa silangang dako ang dakilang sikat ng malayang Araw;

nguni't sadya yatang di pa dumarating ang katadhanaan...

sapagka't ang mga libong pagsisikap ay di makagitaw

sa iisang lakas na noo'y may hawak sa palad ng bayan.

Datapwa't hindi rin lubhang namalagi sa hindi pag-imik

ang bayang nang una ay sipsipang dugo ng mga limatik,

sapagka't dumating ang talagang araw na dapat ipatid

niyong tanikalang malaong panahon ng nakabilibid

sa kanyang katawan; sa parang at gubat, bangin hanggang yungib

ay di magkamayaw ang mga hiyawan ng magkakapatid:

anila'y "Dapat nang maputol ang Sama't gumitaw ang Matwid"

at ang watak-watak na bisig ng baya'y tinipo't binigkis.

Ang mga tagalog na anak ng bayan ay di na nagyukod

ng kanilang ulo sa pamahalaan na nagbubusabos;

sa kabila nito'y lalong minabuti ang parang at bundok

na siyang tahanan, kay sa mamalagi sa mga pag-ayop.

Kaya't ang ginawa sa paraang lihim sila'y nagtaguyod

ng mga samahang ipagkakaisa ng bayang tagalog

sila'y nagsikatha ng alituntuning dapat na masunod

ng bawa't kaanib sa banal na layong pag-iisang loob.

Isa sa naggugol ng lahat at lahat sa gitna ng parang

ay di pa marahil lubhang kakilala nating karamihan

gayong siya'y isa sa naging haligi niyong Katipunan

at isang kalihim na siyang may sulat ng dakilang aral

na ang sinasabi'y: "Ang alin mang buhay na di inilaan

sa isang mabuti at dakilang layon, ay nakakabagay

ng hamak na kahoy na wala mang lilim na sukat silungan;"

Siya'y nagngangalang EMILIO JACINTO, batang katipunan.

Sa mga bayaning lumabas sa bundok ay siya ang tangi

na bata sa lahat, nguni't matalino at walang pangimi

sa punlong masasal ng mga kaaway... at lalo pang hindi

marunong gumawa, kaya'y magpasunod, ng anomang mali

sa mga kapatid bagkus siyang lalong dalas dumaliri

sa mga gawaing sinsay sa katwiran at lubhang tiwali.

Siya ang madalas karinggan ng lahat ng mga taguring:

"Mahanga'y mamatay kay sa maturingang api rin ang Lahi."

Sa pagkabata pa'y talagang likas na ang pagkamatapang

na di natatakot sa kahima't sinong may kapangyarihan,

magpakailan ma't ito ay may gawang linsad sa katwiran.

At di lamang ito; ang ating bayaning ipinagdiriwang

hindi lang bihasa sa pakikibaka at pagpapatayan,

siya'y may diwa ring marunong umawit ng tuwa at lumbay;

sa madaling sabi, ay isang makatang patnugot ng Bayan...

makatang nagsabog ng mahahalaga at dakilang aral.

PUTONG:

Dakilang makata na anak ng Trosong iyong sinilangan,

bayaning naggugol ng buhay at pagod dahilan sa Bayan

magmula sa lupa na tahanan naming mga nakinabang

sa ipinunla ninyong matimyas na binhi ng malayang buhay,

magbuhat nga rito'y tanggapin mo riyan at ng kasamahan

ang dakilang putong na tanda ng aming pagsinta't paggalang

sa inyong ginawa;... nguni't sumasamo kaming kalahatan

na ibalita mo kung diyan sa bayang iyong nilipatan

ay di nga marami ang kilalang Diyos, kungdi isa lamang

gaya ng sinabi ng ating bayaning si Gat Jose Rizal.

ROMUALDO G. RAMOS

Troso, Maynila

Kay Emilio Jacinto - salin ng tula ni Cecilio Apostol

KAY EMILIO JACINTO

Tula ni Cecilio Apostol

Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.

20 pantig bawat taludtod

Bansag: YOGA.

Makabayan:

Sa panahong walang pasalamat / sa pag-aaral at anong tapang

kabaliwan, at bisyong matimyas / ng mga nagsitakasang mukha

na may dalangin at katuwaan / sa labi ng tulang walang muwang,

mag-isang tinungo ang pag-ibig / na masayang siya'y sinasakop.

May kakaibang pugad sa iyong / buhok na tikas mala-artista,

napuno ng pambihirang dapo / ang iyong kawalang-rangyang hardin.

Ano't walang kapantay ang poot / sa masasama't kasuklam-suklam

sa diwa'y may aranya ng siyam / na Brumaire ang naglalagablab

o isang pirasong "Noli": iyong / sinamba sina Ibarra't Danton,

at ang luma'y siyang inibig mo. / Ang panahong ginto't patriyarkal

ay may malinis na patakaran / sa iyong matunog na pandiwa

malinaw yaong makatarungang / pangarap mong ibig at kaylayo.

Maimpluwensiyang kaluluwa, / dama'y malatulaing kariktan

na minsan ay ritmo, minsan naman / ay bulaklak, sa iyong awitin

nananatili ang alaala / ng tunog sa taal na amihan;

nangangatal na ikinakalat / ang makabayan mong mga tula

pinakita'y salin mong malinis / at makinis na kaliwanagan.

Di ang iyong panariling misyon / ng mga awiting Apollonyan.

Ang di matingkalang halagahan / sa balikong guhit na paikot

yaong tao't lahing bumubuo / niyong abuhing akademiko,

sa kilos mo ng paunang ikid / na pinanlapi sa mga puwang:

Kagaw ay inilagay ni Rizal; / ang gatilang Andres Bonifacio;

Ikaw'y bisig at makatarungang / ideya sa may harmonyang batas.

Kapara'y madilim na abuhin / noong sinauna pang panahon

pinagtila ginto ang dalisay / na kasabihan sa Analektas,

at ang Asya'y kanila, winasak / ang sekular na kawalang-hilig,

Aking napakinggan yaong tinig / ng isang sumulat sa Corinto

Ang anong rangal mong ebanghelyo / ng dangal at bansa, O, Jacinto

na sumagisag sa iyong lahi, / historya ng bansa'y sinalamin.

Ang ingay sa ilalim ng lupa, / sa gitna ng marikit na pista,

nadama ang pagiging kolonya / at hangin ng galit na protesta

dinaraan ko sa mga noo / ang apoy niring sedang mainit.

Nasilayan mo ang pananabik / ng nagsanib na malayang diwa,

at pagkatapos, sa pulang kinang / niring matapang na Katipunan,

inilunsad ang sundang ng apoy / sa mahinahon nilang paghamon...

Yaong daigdig na natatangi / sa kalaunan ay naging lawa

ng dugo, nilagdaan ang tipan, / na inihatid doon ng tabak

kumikinang na tansong kamao / yaong kipkip na sama ng loob.

Ang mapapalad ay napapalis / ng iyong mabisang pandirigma;

gayunman, ang iyong pagkahenyo'y / sakop ng karaniwang bilanggo,

at nasa awa ka ng opisyal / na mangangasong ngala'y Hidalgo.

Nang maiwagayway na sa langit / ang bandilang pinakamamahal

sa bundok at lambak, mabulaklak / yaong makasaysayang landasin,

kambal na luwalhati'y kay-ilap / sa kagustuhan ng sambayanan.

hinanap ko ang kapanglawan mo, / ninunong tumigil, at kariktan

sa dulo'y iyo nang isinuko / kay Kamatayan ang punong tsapa,

nakaharap ka sa kalangitan, / sa ilalim ng lilim ng palma.

"Katapusan sa Pagpapahinga." / Nasa molde yaong kanyang utak

ang kaisipang nagpasimula / ng dakilang epiko ng lahi,

pahinga na. Bansa'y nagbabantay / sa pangarap mong kapayapaan.

Pinagmamalaki ka ng bansa, / kasama'y bayaning katulad mo.

Namatay kang masaya, nang hindi / nakita ang anino sa dibdib

ng nakabukang pakpak, pati na / mga kuko ng buwitreng hayok.

Naluto na sa hurno ang dapat. / Binura mo ang masamang padron,

at sa tinahak niyang madawag / mamamayan mo'y lakad-pasulong.

Maaaring magwakas na ito, / o malibing sa ragasang lupa.

Ngayon yaong puno'y nadiligan / ng dugo at matinding pasakit

ay nakangiti sa bunga nito / at hintay ang luntiang bulaklak

Di iyon rason upang tumanggi; / ni maging yaon mang kabutihan.

* Sinalin - Sampaloc, Maynila, Nobyembre 27, 2012

.

.

.

A EMILIO JACINTO

Lema: YOGA.

Patriota: en los tiempos de ingratos estudios, y audaces

locuras, y dulces visiones de rostros fuganes

con rezos y risas en labios de ingenuo carmin,

hermetico fuiste al amor y su gaya conquista.

Lo raro anidaba en tu airosa melena de artista, 

y raras orquideas poblaban tu austero jardin...

En odio implacable a todo lo inicuo y nefario

tu mente inflamaba una arenga del nueve Brumario

o un trozo del "Noli": adorabas a Ibarra y Danton,

y amabas lo antiguo. La edad patriarcal y de oro

del pristino regulo tuvo en tu verbo sonoro

la clara justeza de amada y distante vision.

Espiritu procer, sensible al poetico encanto,

que a veces es ritmo y a veces es flor, de tu canto

aun queda el recuerdo sonoro en el aire natal;

aun vibra y contagia el patriotico ardor de tus versos

y muestra tu limpis version el claror de los tersos

diamantes que enjoyan el "Ultimo Adios" de Rizal.

No fue tu exclusive mision la del canto apolineo.

La arcana virtud que preside el rodar curvilineo

de pueblos y razas que integran la adamica grey,

tu accion en el ciclo inicial preñjo en el espacio:

Rizal puso el germen; su musculo Andres Bonifacio;

tu el brazo y la idea justante en harmonica ley.

Asi como el gris tenebroso de edades provectas

doraron las maximas puras de las Analectas,

y en ellas el Asia, rompiado el sopor secular,

la voz excucho del que luego escribiera a Corinto,

to noble evangelio de honor y de patria, oh Jacinto,

simbando a tu raza, engrandece la historia insular.

Rumor suberraneo, en mitad de la idilica fiesta,

sintio la colonia, y un viento de airada protesta

paso por las frentes su fuego de calido tul.

Plasmaste el anhelo en que espiritus libres se adunan,

y entonces, al rojo fulgor del audaz Katipunan, 

puñales febriles lanzaron su reto al azul...

La uberrima tierra tornose despues en un lago

de sangre, firmada en el pacto, y el bolo hizo entrago

fulgiendo en el puño broncineo de añozo rencor.

La suerte fue adversa a tu ardor eficaz de guerrero;

no obstante, a tu genio encubria el vulgar prisionero,

y hubiste merced del hidalgo oficial cazador.

Despues que la amada bandera se irguio hacia los astros

en montes y valles, floridos de historicos rastros,

tu duplica gloria fue esquiva al favor popular.

Busco tu nostalgia el retiro ancestral, y el belleza

rendiste, por fin, a la Parca la insignia cabeza,

de cara a tu cielo, debajo de umbroso palmar.

"La muerte en descanso". Cerebro en que tuvo su hornaza

la idea que urdio la epopaya inmortal de la raza,

descanas. La Patria vigila tu sueño de paz.

La Patria, orgullosa, entre eponimos heroas te nombre.

Moriste dichoso, sin ver sobre, el pecho la sombra

del ala extendida y las garras del buitre voraz.

La suerte esta echada. Borraste el padron infamante,

y en su hispide senda tu pueblo camina adelante.

Tal vez llegue al fin, o tal vez lo sepulte en alud.

Ya el arbol, nutrido con sangre y acerbos dolores

sonrie en sua frutos y espera en sus vergenes flores.

No es una razon el negario; tampoco es virtud.

CECILIO APOSTOL